Николай
თუ Никола?
ცნობილია, რომ ძველმოწესე მართლმადიდებლებში მტკიცედ არის დამკვიდრებული ჩვეულება, რომლის მიხედვითაც მირონ-ლუკიის საკვირველთმოქმედი ეპისკოპოსის - ნიკოლოზის სახელს წარმოთქვამენ ძველი სლავური ტრადიციის მიხედვით, როგორც "ნიკოლა" – Никола, და არავითარ შემთხვევაში არ იყენებენ სახელს "ნიკოლაი" ან "ნიკალაი" (Николай). ძველმართლმადიდებლურ ხატებზეც ეს ტრადიცია აისახება - ყველგან, ძველმოწესეობრივ ხატს აწერია - Никола, ხოლო ახალმოწესეობრივს - Николай. საეკლესიო თხზულებებშიც, იქნება ეს პოლემიკური ნაწარმოები თუ მეცნიერული კვლევა, ძველმორწმუნეები ყოველთვის იყენებენ უფრო ძველ გამოთქმას - Никола, და ახალმოწესეებისგან განსხვავებით, არასოდეს - Николай. რა არის ამის მიზეზი და რა ნაკლი შეიძლება ჰქონდეს სახელს Николай?
ეს ძალიან საინტერესო საკითხია. აქ, ჩვენი აზრით, ერთმანეთისგან უნდა გავმიჯნოთ სამი მოვლენა: სახელის ბერძნული ეტიმოლოგია, მისი საეკლესიო-სლავური ფორმები და რუსული ხალხური რელიგიური წარმოდგენები. სწორედ ამ სამის აღრევა შეიძლება გახდეს მიზეზი, რომ ზოგიერთმა ადამიანმა "Никола" და "Николай" სხვადასხვა სულიერი დატვირთვის მქონე სახელებად აღიქვას.
თავიდანვე ერთ რამეს დავაზუსტებთ: Николай და Никола ერთი და იმავე ბერძნული სახელის — Νικόλαος-ის (ნიკოლაოს) — ორი ისტორიული ფორმაა. მათ შორის არ არსებობს ისეთი ეტიმოლოგიური განსხვავება, რომელიც ერთს დადებით, მეორეს კი უარყოფით მნიშვნელობას მიანიჭებდა.
ბერძნული სახელი Νικόλαος შედგება ორი კომპონენტისგან:
- νίκη (ნიკე) — გამარჯვება;
- λαός (ლაოს) — ხალხი.
ამრიგად, სახელის მნიშვნელობა დაახლოებით არის "ხალხის გამარჯვება" ან "ხალხის გამარჯვებული". ეს კომპონენტები სახელის ბერძნულ წარმომავლობას ადასტურებს და არა რაიმე უარყოფით რელიგიურ შინაარსს.
1. ისტორიული საფუძველი: რატომ უპირისპირდებოდნენ "Никола"-სა და "Николай"-ს?
აქ მართლაც საინტერესო ისტორიული გარემოება იკვეთება.
რუსეთის ძველ საეკლესიო ტრადიციაში Никола თავდაპირველად არა უბრალოდ ხალხური შემოკლება, არამედ სახელის საეკლესიო-კანონიკური ფორმა იყო.
ამის დასადასტურებლად განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რუსი ენათმეცნიერისა და ფილოლოგის, ბორის უსპენსკის (Б. А. Успенский) გამოკვლევა: "Никоновская справа и русский литературный язык" (1969).
უსპენსკის მიხედვით, განხეთქილებამდე, ანუ ნიკონის საეკლესიო წიგნების შესწორებამდე, სახელის საყოველთაოდ მიღებული კანონიკური ფორმა იყო Никола. ფორმა Николай კი არსებობდა, მაგრამ უმთავრესად უცხოელებისა და არამართლმადიდებლური აღმსარებლობის პირთა მიმართ გამოიყენებოდა. მკვლევარი ამ განსხვავების კვალს ძველ მატიანეებსა და სიგელებშიც ხედავს.
2. რა მოხდა პატრიარქ ნიკონის რეფორმის დროს?
XVII საუკუნის შუა ხანებში, პატრიარქ ნიკონის მიერ საეკლესიო წიგნების შესწორების პროცესში, ძველი საეკლესიო ფორმების ნაწილი შეიცვალა ან ახალ ნორმასთან შესაბამისობაში იქნა მოყვანილი. სახელთან დაკავშირებით ეს ცვლილება ძველმორწმუნეებისთვის განსაკუთრებით მტკივნეული აღმოჩნდა.
აქ მნიშვნელოვანი პირველწყაროა დეკანოზ ამბაკუმის (Протопоп Аввакум) ცნობილი პოლემიკური გამონათქვამი. თავის ავტობიოგრაფიულ თხზულებაში ის აპროტესტებს წმინდა ნიკოლოზის სახელის ახალი ფორმით დაწერას და სვამდა კითხვას: რატომ უნდა ეწოდოს მას "Николай", როდესაც ძველ საეკლესიო ტრადიციაში წმინდანს "Никола" ერქვა?
მისი მსჯელობა მხოლოდ ენობრივი კონსერვატიზმი არ გახლდათ: იგი ახალსაეკლესიო წიგნებში შეტანილ ცვლილებებს ძველი საეკლესიო გადმოცემის დარღვევად აღიქვამდა. აქვე ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება უნდა გავითვალისწინოთ: ამბაკუმის პოლემიკა ისტორიული წყაროა, მაგრამ მისი შეფასება, თითქოს ფორმა "Николай" თავისთავად ერეტიკული ან უწმინდური იყოს, უკვე მისი პოლემიკური პოზიციაა და არა საეკლესიო დოგმატი.
3. რატომ ახსენებს ამბაკუმი ერეტიკოს ნიკოლოზს?
აქ კიდევ ერთი საინტერესო გარემოებაა. ამბაკუმი თავის პოლემიკაში ამბობს: "а при апостолех еретик был Николай" — "მოციქულთა დროსაც ერეტიკოსი იყო ნიკოლოზი". სავარაუდოდ, აქ იგულისხმებიან ნიკოლაიტები (Νικολαΐται), რომელთა შესახებაც გამოცხადების წიგნშია საუბარი (გამოცხ. 2:6, 15).
ძველ საეკლესიო გადმოცემაში ნიკოლაიტების სახელწოდება უკავშირდებოდა ნიკოლოზს, ანტიოქიელ პროზელიტს, რომელიც მოციქულთა მიერ შვიდ დიაკონთან ერთად იქნა არჩეული (საქმ. 6:5). ამ იდენტიფიკაციას ვხვდებით, მაგალითად, წმინდა ირინეოს ლიონელთან და სხვა ადრეულ საეკლესიო ავტორებთან.
თუმცა, აქ აუცილებელია ისტორიული სიფრთხილე: წმინდა კლიმენტი ალექსანდრიელი ნიკოლოზს იცავს და ამტკიცებს, რომ მისი მიმდევრები არასწორად განმარტავდნენ მის სიტყვებს. თანამედროვე მკვლევრებიც არ მიიჩნევენ ნიკოლოზ დიაკვნისა და ნიკოლაიტების კავშირს ისტორიულად და უდავოდ დადასტურებულად.
ამრიგად, ამბაკუმი აერთიანებს რამდენიმე გარემოებას:
- წმინდა ნიკოლოზის ძველ საეკლესიო სახელს — Никола;
- მოციქულთა დროინდელ ნიკოლაიტებს.
· დასავლური წარმომავლობის კათოლიკე პიროვნებას, რომელსაც რუსეთში Николай Немчин-ს უწოდებდნენ;
ეს ყველაფერი მის პოლემიკაში ახალი სახელწოდების წინააღმდეგ მიმართულ არგუმენტად იქცა. თუმცა, ეს არგუმენტი სახელის ეტიმოლოგიურ ან დოგმატურ შეფასებას არ წარმოადგენს.
4. რას ამბობს ამის შესახებ რუსული ხალხური ტრადიცია?
აქ თავდაპირველ შენიშვნას დავუბრუნდებით.
რუსულ ხალხურ რელიგიურ ცნობიერებაში წმინდა ნიკოლოზი განსაკუთრებული პატივით სარგებლობდა. მას ხშირად უბრალოდ Никола-ს უწოდებდნენ. ეს ფორმა მხოლოდ სახელის შემოკლება კი არ იყო, არამედ წმინდანის ხალხური სახელწოდების სახითაც დამკვიდრდა.
რუსულ ხალხურ ცნობიერებაში Никола ხშირად წარმოდგენილია როგორც:
- მოწყალე და შემწე წმინდანი;
- მოგზაურთა და მწყემსთა მფარველი;
- მიწათმოქმედებისა და პირუტყვის მფარველი;
- გაჭირვებულთა და უძლურთა შემწე.
ბორის უსპენსკის ნაშრომი "Филологические разыскания в области славянских древностей" (1982) სწორედ ამ საკითხს საკმაოდ ვრცლად განიხილავს. ავტორი იკვლევს წმინდა ნიკოლოზის კულტის თავისებურებებს რუსულ ხალხურ ცნობიერებაში და მის შესაძლო კავშირს წინაქრისტიანულ რელიგიურ წარმოდგენებთან. ამასთან, მისი ზოგიერთი რეკონსტრუქცია მეცნიერული ჰიპოთეზაა და არა უდავოდ დადგენილი ისტორიული ფაქტი.
მოკლედ, რომ ვთქვათ, საქმე გვაქვს წმინდანის სახალხო კულტთან, რომელიც ადგილობრივ კულტურულ წარმოდგენებთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. თუმცა მათი ისტორიული წარმოშობისა და ფუნქციების სრული იდენტურობის მტკიცება არასწორია.
5. უარყოფენ თუ არა დღეს ძველმორწმუნეები სახელს Николай?
აქაც საჭიროა დაზუსტება. ძველმორწმუნეთა გარკვეულ წრეებში დღემდე უპირატესობას ანიჭებენ Никола-ს და სახელი Николай არ მიაჩნიათ ძველ საეკლესიო ნორმასთან შესაბამის ფორმად. მაგრამ არასწორი იქნებოდა გვეთქვა, რომ ყველა ძველმორწმუნე აუცილებლად უარყოფს Николай-ს. ამის საინტერესო დოკუმენტური დასტურია ა. ი. ნაზაროვის გამოკვლევა: "Именник старообрядцев-поповцев земли уральского казачьего войска" (2009).
მკვლევარი ძველმორწმუნეთა სახელდების რეალურ პრაქტიკას იკვლევს და აჩვენებს, რომ XIX საუკუნეში, სულ მცირე, მის მიერ შესწავლილ გარემოში, Николай და Никалай უკვე საკმაოდ გავრცელებული იყო, მაშინ როდესაც Никола თანდათან იშვიათდებოდა.
ეს მნიშვნელოვანი ფაქტია: ისტორიული ტრადიცია და კონკრეტული თემების მოგვიანებითი პრაქტიკა ყოველთვის ერთი და იგივე არ არის.
ჩემი აზრით, ყველაზე მნიშვნელოვანი აქ შემდეგია:
სახელწოდება Никола ნამდვილად ატარებს ძველი რუსული საეკლესიო და ხალხური ტრადიციის ისტორიულ მემკვიდრეობას. მისი უპირატესობა გარკვეულ ძველმორწმუნე გარემოში გასაგებია და ისტორიულ საფუძველსაც ემყარება.
მაგრამ სახელის Николай უარყოფა, როგორც თითქოსდა ცუდი ან უწმინდური სახელისა, არ არის გამართლებული არც ბერძნული ეტიმოლოგიით, არც მართლმადიდებლური დოგმატიკით.
წმინდა ნიკოლოზის სახელის ორივე ფორმა ერთსა და იმავე წმინდანს აღნიშნავს. ფორმათა ისტორიული განსხვავება არ ქმნის მათ შორის სულიერ ან დოგმატურ განსხვავებას.
ერთი საინტერესო დეტალიც: ბორის უსპენსკის 1969 წლის გამოკვლევა ამ საკითხისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა, რადგან იგი გვიჩვენებს, რომ ძველმორწმუნეთა პოზიციის უკან მხოლოდ ამბაკუმის პირადი სიჯიუტე კი არ იდგა, არამედ ძველი საეკლესიო ნომენკლატურის რეალური ისტორიული ტრადიცია.
ამგვარად, რუსულ ტრადიციაში Никола-სა და Николай-ს შორის განსხვავება ნამდვილად არსებობდა, მაგრამ მისი მიზეზი ისტორიულ-ლიტურგიკული და კონფესიური ხასიათისაა და არა სახელის განსხვავებულ სულიერ მნიშვნელობაში.
ამ საკითხზე ძირითადი სამეცნიერო წყაროები:
- Б. А. Успенский, Никоновская справа и русский литературный язык, 1969.
- Б. А. Успенский, Филологические разыскания в области славянских древностей, 1982.
- А. И. Назаров, Именник старообрядцев-поповцев земли уральского казачьего войска, 2009.
- Н. И. Петров, О распространении имени Николай и практиках христианского имянаречения в домонгольской Руси, 2017.
მასალა, AI-ს დახმარებით მოამზადა საიტ "ძველმართლმადიდებელის" რედაქციამ. 2026 წ.