ჭეშმარიტების ძიებაში
შესავალი
1. განმაახლებლობის აისი
2. განმაახლებლური სქიზმა
3. ძველი და ახალი რწმენა
4. საეკლესიო განახლების შედეგები
5. ძველმართლმადიდებელი მღვდელმთავრის აპოლოგია
6. ახალი თავდასხმები
7. გულწრფელობა
ბოლოთქმა
***
შესავალი
ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიას ხშირად ბრალად უყენებენ იმ ფაქტს, რომ არქიეპისკოპოსი ნიკოლა (პოზდნევი) - ადამიანი, ვის მიერაც ღმერთს ენება გაეთავისუფლებინა ძველმართლმადიდებლური ეკლესია მრავალწლიანი ქვრივობისგან და აღედგინა საეპისკოპოსო ხარისხი, თავისი შემოერთების მომენტში ახალმოწესეობრივი ეკლესიის ე. წ. განმაახლებლურ მოძრაობაში იმყოფებოდა. ამიტომაც საკუთარ მოვალეობად მივიჩნევთ, განვმარტოთ მიზეზები, რომელთა გამოც არქიეპ. ნიკოლა განმაახლებლურ მოძრაობაში აღმოჩნდა, რამდენად აქტიური იყო მისი როლი განმაახლებლობაში, და ასევე მოგითხროთ იმის შესახებ, თუ როგორი იყო მისი გზა ძველმართლმადიდებლობისკენ. ეს ყველაფერი, უდავოდ, მნიშვნელოვანია იმათთვის, ვისაც სურს შეიქმნას უფრო სრული და ობიექტური წარმოდგენა, როგორც თვით მეუფე ნიკოლას პიროვნებაზე, ასევე 1923 წელს ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიასთან მისი შემოერთების ფაქტზე.
არქიეპისკოპოსი ნიკოლა (პოზდნევი) (1853 - 1934)
1. განმაახლებლობის აისი
ფორმალობისა და უსულგულობის სული, რომელმაც ღმრთისმგმობი მეფის პეტრე I-ის დროიდან შეიპყრო ახალმოწესეობრივი ეკლესია, XX საუკუნისთვის საკმაოდ მძიმე და აუტანელი გახდა მისი მრავალი გულწრფელი მღვდელმსახურისთვის. პოლიტიკური და რელიგიური თავისუფლებების გრიგალმა, რომელიც იმპერატორმა ნიკოლოზ II-მ მიანიჭა რუსეთს 1905-1906 წლებში, გვერდი ვერც საეკლესიო ჩინოვნიკობისა და ბიუროკრატიისგან დაღლილ ახალმოწესეობრივ სამღვდელოებას აუარა. გაბატონებული სარწმუნოების შიგნით სულ უფრო და უფრო გაისმოდა მოწოდება საეკლესიო ყოფიერების ყოვლისმომცველი რეფორმირებისკენ, საეკლესიო მმართველობის დემოკრატიზაციისკენ. მოსკოვის მიტროპოლიტი ვლადიმირი (ბოგოიავლენსკი) ასე ახასიათებს რუსეთის ისტორიის ამ პერიოდს: "არავისთვისაა საიდუმლო, რომ ჩვენ არა მარტო პოლიტიკური, არამედ რელიგიური ბრძოლის დროებაში ვცხოვრობთ" (Владимир (Богоявленский), митрополит. Беседы во дни Страстной седмицы, произнесенные в церкви св. Владимира Московского Епархиального Дома в 1906 году //Московские Церковные ведомости. 1907. № 1. С. 628).
ეკლესიის თემისადმი საზოგადოების ყურადღებას ააქტიურებდნენ 1902-1903 წლების ცნობილი პეტერბურგული რელიგიურ-ფილოსოფიური კრებები, რომელთაც ღმრთისმეძიებელთა მემარცხენე ინტელიგენცია იწვევდა სანკტ-პეტერბურგის სასულიერო აკადემიის რექტორის, ფინეთის ეპისკოპოს სერგის (სტრაგოროდსკი) თავმჯდომარეობით, რომელიც შემდეგ გახდა ახალმოწესეობრივი ეკლესიის პატრიარქი.
1905-1906 წლების პერიოდში სანკტ-პეტერბურგის სამღვდელოთა წარმომადგენლებისა და ერისკაცების ჯგუფმა, მთელ რიგ საგაზეთო და საჟურნალო სტატიებში ჩამოაყალიბა საეკლესიო ცხოვრების განახლების პროგრამის ძირითადი პოზიციები. 1905 წლის 15 მარტს პეტერბურგის მიტროპოლიტ ანტონს (ვლადკოვსკის) დედაქალაქის 32 მღვდლის ("საეკლესიო განახლების კავშირი") სახელით გადაეცა მოხსენებითი წერილი "რუსეთში მართლმადიდებელი ეკლესიის კანონიკური თავისუფლების აღდგენის გადაუდებლობის შესახებ" ("О неотложности восстановления канонической свободы православной церкви в России"). ამ წერილში გაჟღერებული იყო საეკლესიო ცხოვრების საფუძველთა განახლების ამოცანა. მიტროპოლიტმა წერილი კეთილგანწყობით მიიღო, და 1905 წლის 17 მარტს ის გამოქვეყნდა პეტერბურგის სასულიერო აკადემიის ბეჭდვით ორგანოში - "საეკლესიო მაცნე" ("Церковный вестник").
"32 კაციანი ჯგუფი" წერილში ითხოვდა კლირიკოსთა და ერისკაცთა ფართო წარმომადგენლობას მომავალ კრებაზე, და თანაც კლირიკოსებსა და ერისკცათ კრებაზე უნდა მიეღოთ ეპისკოპოსთა თანაბარი უფლებები; წინადადებით გამოდიოდნენ აღედგინათ ეპისკოპოსთა ცოლიანობა, გაეუქმებინათ მონაზვნური მონოპოლია ეკლესიის ხელმძღვანელობის საქმეში, ხაზს უსვამდნენ მონაზვნური დაყუდებულობისა და ასკეზის შეუთავსებლობას მღვდელმთავრის ფუნქციებთან და მოვალეობებთან (Доклад Д. В. Поспеловского (почетного профессора Университета Западного Онтарио) на Шестой международной экуменической конференции по русской духовности. Bose, Italia, 17-19. К. 1998 г.). მოცემულ ტენდენციაში ღიად გამოვლინდა განმაახლებელთა წოდებრივ-პარტიული ინტერესები, მისწრაფება ეპისკოპატისა და მონაზვნობის ხარჯზე თეთრი სამღვდელოებისთვის გაემყარებინათ რაც შეიძლება მეტი უფლება და პრივილეგია.
თუმცა, ნეგატიურ დამოკიდებულებას ეპისკოპატისა და მონაზვნობისადმი გარკვეულწილად ობიექტური წანამძღვრები ჰქონდა. განსწავლულ მონაზვნობას არაფერი ჰქონდა საერთო მონასტრულ მონაზვნობასთან - და კონფლიქტი მათ შორის დროთა განმავლობაში ტრაგიკულ სიმძაფრეს აღწევდა (Г. Фроловский. «Пути русского богословя». Париж, 1937г., с. 340-341). არ არის საიდუმლო ის, რომ სწავლული მონაზვნობის მრავალი წარმომადგენელი ბერულ აღკვეცას იღებდა არა ასკეზისთვის, არამედ კარიერისთვის და ამიტომაც მონაზონთა და მათი წრიდან გამოსულ ეპისკოპოსთა შემდგომ ცხოვრებას არაფერი ჰქონდა საერთო მონაზვნურ მოწოდებასთან, ის ხშირად ამორალური და გარყვნილი იყო, ხოლო სინოდალური ეკლესიის მმართველობის ბიუროკრატიულმა სისტემამ, გარდააქცია რა ეპისკოპოსები დესპოტ-ტირანებად, სამრევლო სამღვდელოებას სრულიად აჰყარა უფლებები ამ ეპისკოპოსთა წინაშე (А. Шмеман, протоиерей. «Исторический путь Православия». Париж: ИМКА-пресс, 1985г., с. 102-118).
მმართველობის მორღვეული სინოდალური სისტემის გადასარჩენად 1905 წლის 27 ივლისს სინოდმა ობერ-პროკურორ პობედონოსცევის ხელმძღვანელობით ყველა ეპარქიის მღვდელმთავარს დაუგზავნა კითხვარები, თუ რამდენად სასურველი იყო რეფორმების ჩატარება ეკლესიაში. მაგრამ ეპისკოპატმა პობედონოსცევის იმედები ვერ გაამართლა. კითხვარების პასუხები საკმაოდ საყურადღებო იყო, თითქმის ყველა მღვდელმთავარი შეშფოთებას გამოთქვამდა იმის გამო, რომ ერისკაცებს ღვთისმსახურება არ ესმოდათ. საჭიროდ მიიჩნევდნენ ლიტურგიკულ რეფორმებს. კერძოდ, მომავალი პატრიარქი, იმ დროს კი ჯერაც არქიეპისკოპოსი ტიხონი (ბელავინი) წუხდა იმაზე, რომ ღვთისმსახურება, რომელიც არქაულ სლავურ ენაზე ტარდებოდა, გაუგებარი იყო და ამიტომ წინადადებით გამოდიოდა მოეხდინათ საღვთისმსახურებო ენის რუსიფიცირება. ხოლო არქიეპისკოპოსი სერგი (სტრაგოროდსკი) პირდაპირ სთავაზობდა სინოდს "მომავალ კრებაზე განეხილა საკითხი საღვთისმსახურებო სლავური ენის გამარტივების შესახებ, ხოლო ადგილობრივი სამრევლოებისთვის, სადაც ამისი სურვილი იქნებოდა, მიეცათ უფლება ღვთისმსახურება მშობლიურ ენაზე ჩაეტარებინათ".
ლიტურგიკული რეფორმების სფეროში არქიეპისკოპოსი ტიხონი და სერგი სინოდს სთავაზობდნენ ღვთისმსახურება შეემოკლებინათ განმეორებების ხარჯზე, კერძოდ, კვერექსების ხარჯზე, დასაშვებად მიიჩნევდნენ მარხვების შემოკლებასაც და სამღვდლო ხარისხის მოხსნისა და მისი აღდგენის პროცედურების გამარტივებას (Доклад Д. В. Поспеловского (почетного профессора Университета Западного Онтарио) на Шестой международной экуменической конференции по русской духовности. Bose, Italia, 17-19. К. 1998г.). ასეთივე სულისკვეთებისა იყო სხვა ეპისკოპოსთა პასუხებიც, რომლებმაც საერთო ჯამში სამი უზარმაზარი ტომი შეადგინა.
1906 წლის 31 მარტს სანკტ-პეტერბურგის სასულიერო კონსისტორიამ დაამტკიცა "საეკლესიო განახლების მოშურნეთა საძმოს" განაწესი. იმ დროს ამ მოძრაობას თანაუგრძნობდა და მასში აქტიურ მონაწილეობას იღებდა მრავალი ცნობილი ადამიანი: სანტკ-პეტერბურგის მიტროპოლიტი ანტონი (ვადკოვსკი), არქიეპისკოპოსები სერგი (სტრაგოროდსკი), ფინეთისა ტიხონი (ბელავინი), ალეუტისა და ჩრდილოეთ-ამერიკისა, მ. სიმეონ შლეევი (ფაქტობრივად ერთმორწმუნეობის ("ედინოვერიეს" – единоверие) სულიერი ლიდერი, არქიმანდრიტი მიხაილ სემენოვი (შემდეგში ბელოკრინიცის იერარქიის კანადის ეპისკოპოსი), მამადიშის ეპისკოპოსი ანდრია უხტომელი თავადი (შემდეგში უფელი რეფორმატორი და ამავდროულად "ჟივოცერკოვნიკების" გულმხურვალე მამხილებელი), ნარვის ეპისკოპოსი ანტონ გრანოვსკი (რომელიც შემდეგ განმაახლებლობის ერთ-ერთი ლიდერი გახდა და სათავეში ჩაუდგა უმაღლეს საეკლესიო სამმართველოს) და მრავალი სხვა.
მოწოდებები საეკლესიო განახლებისკენ გაისმოდა არა მარტო სანკტ-პეტერბურგში, არამედ მოსკოვშიც. 19-ე ს-ის შუაწლებში მიტრ. ფილარეტის (დროზდოვი) მიერ შექმნილი "სასულიერო განათლების მოყვარულთა საზოგადოება" ასევე აქტიურად ჩაერთო განმაახლებლურ მოძრაობაში. აი რას წერს მისი საქმიანობის შესახებ თვითმხილველი და მოვლენათა მონაწილე, მოსკოვის სასულიერო სემინარიის მასწავლებელი და მრავალი წლის განმავლობაში ამ საზოგადოების შეუცვლელი მდივანი ნ. პ. როზანოვი: "რევოლუციის წლებში მართლმადიდებლობისა და თვითმპყრობელობის ამ "ციტადელში", პირდაპირ რომ ვთქვათ, უჩვეულო ამბები ხდებოდა: მოსკოველმა მამაოებმა და კლირიკოსთა დასის სხვა წევრებმა ეპარქიალური სახლის დარბაზი აავსეს არა ღვთისმოსაობითი საუბრებისთვის, რომლისთვისაც იყო ის განკუთვნილი მეუფე მიტროპოლიტის მიერ, არამედ ხმაურიანი საუბრებისთვის საეკლესიო რეფორმაზე, რომელიც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული პოლიტიკურ რეფორმებთან... მოსკოვის ეს საეკლესიო რევოლუცია იმ დროს მისი ხელმძღვანელების მიერ მოკრძალებით იწოდა "განმათავისუფლებელ მოძრაობად" (Розанов Н.П. «Второе сословие. Мои воспоминания о жизни московского духовенства в последнее пятидесятилетие перед революцией». Рукопись // ОР РГБ. Ф. 250, к.II, д.1, л. 189).
საშიშროება სხვა რამეშიც იყო. თვით იდეები, რომლებიც საზოგადოების სხდომათა განხილვებში გამოჰქონდათ, საუკუნეობრივი ტრადიციების "გაკიცხვისა" და დამხობის აქ გაბატონებული სული, ამბოხისა და საეკლესიო თავნებობის ატმოსფერო, რომელშიც მიმდინარეობდა მისი შეკრებები, პრესის წყალობით ფართოდ ვრცელდებოდა და შესაძლოა დიდი და ძნელად გამოსასწორებელი გავლენა ჰქონოდა არა მარტო ეპარქიებზე, არამედ მთელ რუსეთზეც (Зосима (Давыдов), епископ Якутский и Ленский. Очерк «Московская церковная революция», или деятельность московского общества любителей духовного просвещения в 1905–1908 годах).
განმაახლებლური ლოზუნგები, რომლებიც მოდური გახდა 1905 წლის შემდეგ, რა თქმა უნდა, მჭიდროდ იყო შეხამებული გამათავისუფლებელ მოძრაობასთან. საეკლესიო განახლების მომხრე მოღვაწენი, მაგალითად, "32 მღვდლის ჩანაწერის" (Записки 32-х) ავტორები, ზოგჯერ ემხრობოდნენ უკდურეს რადიკალურ პარტიას: ასე, მაგალითად, მ. მიხაილ სემიონოვი ეკუთვნოდა სახალხო სოციალისტბს (მან "რუსი ქრისტიან-სოციალისტების პროგრამაც" გამოაქვეყნა), მ. გრიგოლ პეტროვი დაახლოვებული იყო მშრომელებთან, ხოლო II სახელმწიფო დუმას მღვდლები მ. ტიხვინსკის მეთაურობით პირდაპირ სოციალ-დემოკრატიულ წრეებს ემხრობოდნენ (А.Левитин-Краснов, В.Шавров, «Очерки по истории русской церковной смуты», М., 1996г., стр.18). უფის ეპისკოპოსი ანდრია (უხტომსკი) მხარს ესერებს უჭერდა.
როგორც ვხედავთ, მოვლენები, რომლებიც ახალმოწესეთა შორის ხდებოდა 1905-1908 წლებში, წარმოადგენდა სინოდალური ეკლესიის უბედურებას და გამოცდას, რომელიც დროთა განმავლობაში სულ მეტად და მეტად კარგავდა "ჭეშმარიტების მთავარ კრიტერიუმს" - ცხოვრების წმიდა მამებისეულ საფუძვლებს. აქედან გამომდინარე "ფართო და თავისუფალი ხეტიალი" შესაძლებელი გახდა (Феодор (Поздеевский), архимандрит. Разные пути //Мирный труд. Харьков. 1909. №2).
საეკლესიო განმაახლებელთა მოთხოვნები მთლიანობაში ასეთი იყო: დოგმატური, კანონიკური და ლიტურგიკული რეფორმები, "მონარქიულ-იერარქიული დესპოტიზმის" ლიკვიდაცია, საეკლესიო ცხოვრების დემოკრატიზაცია (ერისკაცთა მიერ კლირისა და ეპისკოპატის არჩევნები). ეს ყველაფერი შესაძლებლობას იძლევა შევამჩნიოთ "ძველი საეკლესიო-განმაახლებლური მოძრაობის" (მაგ, "32-თა ჯგუფის") და 20-იანი წლების განმაახლებელთა იდეების მემკვიდრეობა. თავის დროს "ცოცხალი ეკლესია" ("Живая церковь") ღიად აცხადებდა, რომ ის აგრძელებს "32 მღვდლის" და სხვა რევოლუციამდელი საეკლესიო-განმაახლებლური მოძრეობების ხაზს. განსხვავებული იყო მხოლოდ დროის სოციალურ-პოლიტიკური პირობები («Современное обновленчество – протестантизм «восточного обряда», М.: Одигитрия, 1996г., стр. 35).
2. განმაახლებლური სქიზმა
იმისთვის, რათა თვალი მივადევნოთ განმაახლებლური მოძრაობის განვითარებას, რომელიც შემდეგ საეკლესიო განხეთქილებაში გადაიზარდა, მოვლენებს უნდა გადავასწროთ თხუთმეტი წლით და გადავიდეთ საბჭოთა რუსეთში, რომელიც წითელმა ტერორმა მოიცვა.
იმ დროს ქვეყანაში დრამატული მოვლენები ვითარდებოდა. ბოლშევიკების მიერ საეკლესიო ფასეულობების ამოღებასთან დაკავშირებიტ, რომელიც თითქოსდა მოშიმშილე მოსახლეობის დასახმარებლად სჭირდებოდათ, 1922 წლის მარტსა და აპრილში მოხდა მთელი რიგი სისხლიანი შეტაკება მორწმუნეებსა და ე. წ. "პომგოლს" შორის (პომგოლი, რუს: Помгол (помощь голодающим)). ვ. ი. ლენინი პოლიტბიუროსგან ითხოვს სასტიკად ჩაახშონ მორწმუნეთა წინააღმდეგობა, რომელიც მიმართული იყო ტაძრების გაძარცვის წინააღმდეგ: "ამ მიზეზით რეაქციული ბურჟუაზიის წარმომადგენელთა რაც უფრო მეტ რაოდენობას დავხვრეტთ, მით უკეთესი. სწორედ ახლა უნდა ვასწავლოთ ჭკუა ამ პუბლიკას ისე, რომ რამოდენიმე ათწლეულის განმავლობაში რამენაირ წინააღმდეგობაზე ფიქრიც კი ვერ შეძლონ" (Герд Штриккер, «РПЦ в советское время (1917-1991)», М.-«Пропилеи», 1995г., кн.1, стр. 156). იწყება საჩვენებელი სასამართლო პროცესები.
უბრალო მორწმუნეებთან ერთად ძიების ქვეშ ექცევა სრულიად რუსეთის ახალმოწესე პატრიარქი ტიხონი. 1922 წლის 6 მაისიდან პატრიარქი საშინაო პატიმრობაშია. ის იზოლირებული იყო პატარა ორსართულიანი სახლის ერთ-ერთ ოთახში, რომელიც კარიბჭის ზედა ეკლესიის (надвратная церковь) გვერდით მდებარეობდა და უმკაცრესი რეჟიმისა და მეთვალყურეობის ქვეშ იმყოფებოდა. მას ეკრძალებოდა დონის მონასტრის ტაძრების მონახულება, ღვთისმსახურების შესრულება და ოთახებიდან გასვლაც კი, მხოლოდ დღე-ღამეში ერთხელ აძლევდნენ ეზოში გასეირნების უფლებას. პატრიარქთან მისვლა ადამიანთა შეზღუდულ წრეს თუ შეეძლო. ტიხონს აბსოლუტურად არ შეეძლო რაიმე გავლენა მოეხდინა შიდასაეკლესიო ცხოვრებაზე, და ახალმოწესეთა ეკლესია ფაქტობრივად ხელმძღვანელობის გარეშე დარჩა.
პატრიარქი, მის წინააღმდეგ გაშლილ აქციაში ხედავს რა საფრთხეს მთელი საეკლესიო ორგანიზმისთვის, იღებს გადაწყვეტილებას საეკლესიო მმართველობა დროებით ერთ-ერთ უხუცეს იერარქს გადასცეს. 1922 წლის 12 მაისს მან წერილი გაუგზავნა სრულიად რუსეთის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარეს მ. ი. კალინინს, რომელშიც ინფორმაციას აწვდის მას, რომ "საეკლესიო მართვის უკიდურესად გართულების გამო, რომელიც სამოქალაქო სამართლისადმი ჩემი გადაცემის შედეგად აღმოცენდა, ეკლესიის კეთილდღეობისთვის სასარგებლოდ მიმაჩნია დროებით, კრების მოწვევამდე, საეკლესიო მმართველობის სათავეში დავნიშნო ან იაროსლავის მიტროპოლიტი აღათანგელოზი (პრეობრაჟენსკი), ან კიდევ პეტროგრადელი მიტროპოლიტი ბენიამინი (კაზანსკი)" (М.Е. Губонин, «Акты Святейшего Патриарха Тихона», М.-ПСТБИ, 1994г., стр. 213).
იმავე დღეს პატრიარქი წერს ეპისტოლეს იაროსლავის მიტროპოლიტ აღათანგელოზს (პრეობრაჟენსკის) მისთვის უმაღლესი საეკლესიო ხელისუფლების დროებით გადაცემის თაობაზე: "საეკლესიო მმართველობაში გაჩენილი უკიდურესი სირთულის გამო, რომელიც სამოქალაქო სამართლისადმი ჩემი გადაცემის შედეგად აღმოცენდა, ეკლესიის კეთილდღეობისთვის სასარგებლოდ მიმაჩნია დროებით, კრების მოწვევამდე, დაგნიშნოთ თქვენ, თქვენო მაღალყოვლადუსამღვდელოესობავ, საეკლესიო მმართველობის მეთაურად. ამასთან დაკავშირებით არსებობს სამოქალაქო ხელისუფლების თანხმობა, ამიტომაც კეთილინებეთ დაუყოვნებლივ ჩამობრძანდეთ მოსკოვში" (იქვე, , გვ. 214).
ცოტა ადრე, 1922 წლის 9 მაისს მოსკოვში ჩამოდიან პეტროგრადის განმაახლებელთა ჯგუფის წევრები - დეკ. ალექსანდრე ვვედენსკი, მღვდ. ევგენი ბელკოვი და მეფსალმუნე სტეფან სტადნიკი. როგორც კი გაზეთებიდან შეიტყვეს მოსკოვში მომხდარ მოვლენებთან დაკავშირებით, მთელი ძალები მიმართეს თავიანთ გარშემო ყველა იმ თანამოაზრის შემოსაკრებად, ვინც ოდნავ მაინც თანაუგრძნობდა განმაახლებლურ მოძრაობას. რამოდენიმე დღის განმავლობაში ისინი ატარებენ მრავალრიცხოვან შეხვედრებს და აწარმოებენ ხანგრძლივ მოლაპარაკებებს სხვადასხვა ინსტანციებთან. ერთ-ერთ ასეთ შეხვედრაზე, რომელიც შედგა პეტროგრადის პარტიული ორგანიზაციის ხელმძღვანელ გ. ე. ზინოვიევთან ამ უკანასკნელმა გამოთქვა აზრი, რომ ვვედენსკის ჯგუფი ბოლშევიკებმა თავისუფლად შეიძლება განიხილონ, როგორც შესაძლო საფუძველი მომავალი შეთანხმებისა სახელმწიფოსა და ახალმოწესეობრივ ეკლესიას შორის (Д.В. Поспеловский. «Русская православная церковь в ХХ веке». М.: «Республика», 1995г., с. 67). საბოლოო ჯამში გაერთიანებული სახელმწიფო პოლიტიკური სამმართველოს ხელმძღვანელ მუშაკ ე. ა. ტუჩკოვთან ერთად, რომლის განმგებლობაში იმყოფებოდა მაშინ საეკლესიო საქმეები, განმაახლებლებმა მოიფიქრეს საეკლესიო ხელისუფლების ხელში ჩაგდების გეგმა.
1922 წლის 12 მაისს ტროიცკის მეტოქიონს (სამონასტრო ეკლესია), სადაც პატიმრობაში იმყოფებოდა პატრიარქი, ავტომობილი მიადგა. მისგან გადმოვიდნენ მღვდლები: ვვედენსკი, კრასნიცკი, ბელკოვი, კალინოვსკი და მეფსალმუნე სტადნიკი. ღამის თორმეტ საათზე დაუპატიჯებელი სტუმრები სახელმწიფო პოლიტიკური სამმართველოს ორი თანამშრომლის თანხლებით შევიდნენ კაბინეტში, სადაც მათ შეხვდა საწოლიდან ახლად ამდგარი და გაოგნებული პატრიარქი. თუმცა, პატრიარქი მალევე მოვიდა გონს, თავი ხელში აიყვანა, აკურთხა მისდამი წელამდე თაყვანისმცემელი და ხელზე მოამბორე მღვდლები, შესთავაზა დამსხდარიყვნენ და თავაზიანად ჰკითხა, თუ რა იყო მათი მოსვლის მიზეზი. სტუმრები მას წარუდგნენ, როგორც ""ცოცხალი ეკლესიის" პროგრესული სამღვდელოების საინიციატივო ჯგუფი". დაიწყო საუბარი პატრიარქსა და განმაახლებელთა სქიზმის ფუძემდებლებს შორის.
ინიციატორებმა პატრიარქი დაადანაშაულეს იმაში, რომ ის პასუხისმგებელი იყო იმ რეპრესიებისთვის, რომელსაც დაუმორჩილებელ ქრისტიანთა მიმართ იყენებდნენ ბოლშევიკები. ისინი ყოველმხრივ ცდილობდნენ დაემტკიცებინათ პატრიარქისთვის, რომ აუცილებელი იყო საეკლესიო მმართველობისგან მისი გადადგომა ვიდრე კრების მოწვევამდე. საუბრის შედეგად, გარკვეული დაფიქრების შემდეგ, პატრიარქმა ხელი მოაწერა ჩვენს მიერ ზემოთ მოტანილ რეზოლუციას თავისი ძალაუფლების გადაცემის თაობაზე ერთ-ერთი უმაღლესი იერარქისადმი ( А.Левитин-Краснов, В.Шавров, «Очерки по истории русской церковной смуты», М., 1996г., стр.67-69). "მე არ ველტვოდი პატრიარქობას, - განუცხადა ტიხონმა "სამღვდელოების საინიციატივო ჯგუფის" წარმომადგენლებს, - ის მამძიმებს მე, როგორც ჯვარი. მე სიხარულით მივიღებთ, თუკი მომავალი კრება გამათავისუფლებს პატრიარქობისგან, ახლა კი ჩამოვშორდები ეკლესიის მმართველობას და ძალაუფლებას გადავცემ მის იერარქთაგან უპირატესს" (М.Е. Губонин, «Акты Святейшего Патриарха Тихона», М.-ПСТБИ, 1994г., с.212).
ინიციატორები სიხარულით ჩაეჭიდნენ ძალაუფლებაში მოსვლის ამ შესაძლებლობას. მათ იქვე დააფუძნეს თავიანთი უმაღლესი საეკლესიო მმართველობა, რომლის აღიარებაზე დაუყოვნებლივ იშუამდგომლეს საბჭოთა ხელისუფლების წინაშე, თანაც ისე, რომ არც კი შეუწუხებიათ თავი განეხილათ ეს საკითხი პატრიარქთან. 1922 წლის 16 მაისს მათ წერილი მიწერეს სრულიად რუსეთის აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარეს მ. ი. კალინინს: "წინამდებარე წერილით გაცნობებთ, რომ საეკლესიო ხელისუფლებიდან პატრიარქ ტიხონის გადადგომის გამო, იქმნება უმაღლესი საეკლესიო სამმართველო, რომელიც 2 (15) მაისიდან საკუთარ თავზე იღებს რუსეთში საეკლესიო საქმეთა წარმოების უფლებამოსილებას" (იქვე. გვ. 216). ხელი მოაწერეს: უმაღლესი საეკლესიო სამმართველო - დეკ. ვვედენსკიმ, მღვდ. კალინოვსკიმ, მღვდ. ბელკოვმა და მეფსალმუნე სტადნიკმა.
1922 წლის 18 მაისს პატრიარქ ტიხონს ინიციატორებმა მიართვეს მოხსენებითი ბარათი: "ჩვენ, ქვემოთ ხელმომწერნი, რომელთაც ამხ. კალინინის სახით სახელმწიფო ხელისუფლებისგან გამოვითხოვეთ ნებართვა უმაღლესი საეკლესიო სამმართველოს შექმნის თაობაზე, წინამდებარე წერილით შვილებრივად ვითხოვთ თქვენი უწმინდესობის კურთხევას ამაზე, რათა არ გაგრძელდეს დამღუპველი ვითარება ეკლესიის მმართველობაში. თქვენი ადგილნაცვალი ჩამოსვლისთანავე შეუდგება საკუთარი მოვალეობების აღსრულებას" (იქვე. გვ. 216).
პატრიარქმა უგულებელჰყო საეკლესიო ავანტიურისტების განცხადება მათ მიერ უმაღლესი საეკლესიო სამმართველოს დაფუძნებაზე. მისი რეზოლუცია "პროგრესული სამღვდელოების საინიციატივო ჯგუფის" მოხსენებით ბარათზე ასეთი იყო: "დაევალოს ქვემოთდასახელებულ პირებს, მოსკოვში ჩამოსვლისთანავე მიიღონ მაღალყოვლადუსამღვდელოესი აღათანგელოზი (პრეობრაჟენსკი) და გადასცენ მას სასინოდო საქმეები" (იქვე. გვ. 217).
მაგრამ, მიიღო რა გადაწყვეტილება უმაღლესი საეკლესი ძალაუფლება გადაეცა მიტრ. აღათანგელოზისადმი, პატრ. ტიხონს მაშინ არ შეეძლო ევარაუდა, რომ მიტრ. აღათანგელოზსაც დააპატიმრებდნენ. მიუხედავად ამისა, ეს მოხდა, მიტრ. აღათანგელოზმა ვერ შეძლო მიეღო ახალმოწესეობრივი ეკლესიის მმართველობა, რის გამოც წინდახედულად იზრუნა სახელმწიფო პოლიტიკურმა სამმართველომ. ამ ყველაფერმა საბაბი მისცა განმაახლებელ ავანტიურისტებს მთელი ახალმოწესეობისთვის გამოეცხადებინათ თავიანთი მეთაურობის შესახებ.
უმაღლესი საეკლესიო სამმართველო დაბინავდა ყოფილ საპატრიარქო პალატში, ტროიცკის მეტოქიონში და ეპარქიებს თავისი 56 უფლებამოსილი პირი დაუგზავნა.
მაისის დამფუძნებელ კრებაზე განმაახლებლებმა გამოაცხადეს თავიანთი ე. წ. "ცოცხალი ეკლესიის" შექმნის შესახებ და აირჩიეს მისი ცენტრალური კომიტეტი ვ. კრასნიცკის მეთაურობით. ამის შემდეგ უმაღლესმა საეკლესიო სამმართველომ "პატივი აჰყარა" მთელ რიგ მღვდელმთავრებს, რომლებიც ცნობილნი იყვნენ თავიანთი ლოიალურობით პატრიარქისადმი.
ამრიგად, 1922 წლის მაისში მოხდა საეკლესიო განხეთქილება, რომელმაც ისტორიაში - განმაახლებლურის სახელწოდება მიიღო.
3. ძველი და ახალი რწმენა
განმაახლებლური მოძრაობა, რომელიც მრავალთათვის მომხიბლავ რეფორმატორულ იდეას ატარებდა, ბოლშევიკებმა ახალმოწესეთა ეკლესიაში განხეთქილების მოსაწყობად გამოიყენეს. მთავარი ფსონი დადებულ იქნა განმაახლებელთა წინააღმდეგობაზე საეკლესიო იერარქიასთან. განხეთქილების გაჩაღებაში განსაკუთრებული როლი მიეკუთვნა სახელმწიფო პოლიტიკურ სამმართველოს. მან მარჯვედ აიტაცა რეფორმაციის იდეა იაფფასიან ეკლესიაზე და მოახდინა მისი ვულგარიზება "მშრომელი ხალხის ინტერესებში". სახელმწიფო პოლიტიკური სამმართველო თავის უმთავრეს ამოცანად ისახავდა "საეკლესიო ჯგუფთა განხეთქილების გაღრმავებას და მათში სრული შეურიგებლობის შექმნას კანონიკურ და დოგმატურ მიმართებაში, რათა ახალი ეკლესია არ ყოფილიყო შეკრული ერთიან, მჭიდრო ორგანიზაციად" (Н.Н. Покровский, С.Г. Петров, "Архивы Кремля. Политбюро и Церковь 1922-1925", М.- РОССПЭН, 1997г., кн. 1, стр. 9).
შემდეგში გამოყენებული განმაახლებლური მოძრაობა არასაჭიროების გამო გადაგდებულ უნდა ყოფილიყო. ამის შესახებ ჯერ კიდევ 1921 წლის დეკემბერში განაცხადა სრულიად რუსეთის საგანგებო კომისიის თავმჯდომარემ ფ. ე. ძერჟინსკიმ: "ეკლესია ინგრევა, ამიტომ ჩვენ მათ უნდა დავეხმაროთ ამაში, ოღონდ არავითარ შემთხვევაში არ ავაღორძინოთ იგი განმაახლებლური ფორმით... ჩვენი ფსონი კომუნიზმზეა, და არა რელიგიაზე" (Там же, стр. 51). და მართლაც, სახელმწიფო ბრძოლამ "ბნელეთის მოციქულებთან" ვერ იხსნა ლოიალური განმაახლებლები 1930-იანი წლების მეორე ნახევრის მასობრივი რეპრესიებისგან. მაშინ ნადგურდებოდნენ ყველანი: მემარცხენეებიც და მემარჯვენეებიც. დიდი სამამულო ომის დაწყებისთვის ეპარქიებში სულ 1-დან 3 განმაახლებლურ ტაძრამდე რჩებოდა. ეს იყო განმაახლებლობის დაისი, რომელმაც, ფაქტობრივად, 1946 წელს თავისი მთავარი იდეოლოგისა და სულისჩამდგმელის, "მოსკოვისა და საბჭოთა კავშირის მართლმადიდებელ ეკლესიათა უწმიდესი და უნეტარესი პირველიერარქის", ალექსანდრე ვვედენსკის გარდაცვალებით სრულიად შეწყვიტა თავისი არსებობა.
მაგრამ მაშინ, 20-იანი წლების დასაწყისში, ბოლშევიკებმა განმაახლებლებზე დაამყარეს მთელი ძალისხმევა რელიგიის, როგორც ასეთის, დისკრედიტაციის საქმეში.
ძალაუფლებიდან პატრიარქ ტიხონის ჩამოცილებისა და უმაღლესი საეკლესიო სამმართველოს შექმნის შემდეგ განმაახლებლებმა მძაფრი საქმიანობა გააჩაღეს, დაიპყრეს ძალაუფლება ცენტრში და ეპარქიალურ სამმართველოებში. 1922 წლის 29 მაისს მოსკოვში მოწვეულ იქნა "ცოცხალი ეკლესიის" დამფუძნებელი კრება, რომელიც ღიად აცხადებდა თავის რეფორმატორულ პროექტებს და ძირითადად საეკლესიო ცხოვრების ყველა მხარის გადასინჯვას ითხოვდა.
მოსკოვსა და პეტროგრადში თითქმის ყოველდღიურად ეწყობოდა მიტინგები გამოჩენილი განმაახლებელი მოღვაწის მონაწილეობით. განმაახლებლური პროპაგანდის მთავარ ამოცანას წარმოადგენდა საკუთარი წარმომავლობის "კანონიკურობის" დამტკიცება, და იმ აზრის დამყარება, რომ უმაღლესი საეკლესიო მმართველობა ჩამოყალიბებული იყო პატრიარქის კურთხევით, რომელმაც მოიხსნა თავისი უფლება-მოვალეობანი. ეს ყველაფერი ხელს უწყობდა იმას, რომ განმაახლებლებს გარკვეული დროის განმავლობაში მრევლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა ჰყავდათ, მითუმეტეს, რომ განმაახლებლური ეკლესია ბოლშევიკთა ყოველგვარი მხარდაჭერით სარგებლობდა თვით ტაძართა უმრავლესობის გადაცემამდე (Герд Штриккер. "Русская православная церковь в советское время (1917-1991)", М.: "Пропилеи", 1995г., кн. 1, стр. 186).
1923 წლის სექტემბერში განმაახლებლებმა, რომელთაც სურდათ მიეღოთ ადგილობრივ ახალმოწესეობრივ ეკლესიათა აღიარება და მათი მხარდაჭერა, ყველა აღმოსავლელ პატრიარქს მიმართეს ეპისტოლეთი რომელშიც ყველა უბედურებაზე, რაც კი ახალმოწესეობას თავს დაატყდა საბჭოთა რუსეთში, პასუხისმგებლობა პატრიარქ ტიხონს დააკისრეს, საკუთარ თავს კი უწოდეს "მესაჭეები", რომლებმაც მტკიცედ იპყრეს საეკლესიო საჭე საკუთარ ხელებში (იქვე, გვ. 208-209).
აღმოსავლეთში განმაახლებლებისადმი სხვადასხვანაირი დამოკიდებულება ჰქონდათ, თუკი იერუსალიმის საპატრიარქოში უარი თქვეს კანონიკურ საეკლესიო ხელისუფლებად მათ აღიარებაზე, კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოში პირიქით, განმაახლებლებმა სრული გაგება და მხარდაჭერა ჰპოვეს.
საქმე იმაშია, რომ 1920-იანი წლების დასაწყისში განმაახლებლური რევოლუცია კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოშიც დაიწყო. პატრიარქთა პოლიტიკა მკვეთრად შეიცვალა და დასცილდა მართლმადიდებლურ ტრადიციას. განსაკუთრებული სიმძაფრით ეს გამოვლინდა პატრ. მელეტის (მეტაქსაკისი) (1923-1924 წწ.) მმართველობის წლებში, რომელიც საეკლესიო ცხოვრებაში რადიკალური სიახლეების დანერგვის მომხრე იყო, იმის მსგავსი სიახლეებისა, რაც რუს განმაახლებლებს შემოჰქონდათ თავიანთ ქვეყანაში.
ასე, მაგალითად, 1923 წლის მაის-ივლისში პატრიარქმა მელეტიმ კონსტანტინოპოლში მოიწვია ე. წ. "სრულიად მართლმადიდებლური კრება". ამ "კრებაზე" სულ ათზე ცოტათი მეტი ადამიანი შეიკრიბა, თანაც არც ერთი მათგანი არ წარმოადგენდა სხვა რომელიმე ოფიციალურ საპატრიარქოს. "კრებამ" შეცვალა იულიანური კალენდარი გრიგორიანულით, დააწესა პასქალიის შეცვლა, რომელიც I მსოფლიო კრების დადგენილებით სამუდამოდ არის დაწესებული, შემოიტანა არაკანონიკური ჯვრისწერა (ქორწინება), სასულიერო პირთა მეორედ ქორწინება და დაუშვა მთელი რიგი სხვა გარდაქმნები. ბუნებრივია, რომ პატრიარქ მელეტისთვის ხელსაყრელი იყო ის ფაქტი, რომ რუსეთში განმტკიცდა განმაახლებლური "ცოცხალი ეკლესია", რომელსაც პროგრამაში ჰქონდა მოდერნისტული რეფორმა, მსგავსი იმისა, რასაც ატარებდა თვით მელეტი (Дмитрий Сафонов. Статья "Святейший патриарх Тихон и Константинопольский патриархат").
დაუფარავი გულაჩუყებით და აღფრთოვანებით მადლობდნენ განმაახლებლები მელეტის მათდამი მისი კეთილგანწყობისთვის: "სინოდი გულწრფელი და საუკეთესოსურვილებით იხსენებს მორალურ მხარდაჭერას, რომელიც თქვენმა უნეტარესობამ გაგვიწია... შემოხვედით რა ჩვენთან ურთიერთობაში, როგორც რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის ერთადერთ მმართველ ორგანოსთან " (Bishop PHOTIUS. The 70-th Anniversary of the Pan-Orthodox Congress in Constantinople // Orthodox Life. № 1. 1994. P. 42).
მთელი რიგი წლების განმავლობაში ბერძნებს ურთიერთობა ჰქონდათ "ცოცხალ ეკლესიასთან", ის შეწყდა მხოლოდ 1929 წელს.
აი ასეთი ინტრიგების, მოტყუების, მოსყიდვების და შანტაჟის წყალობით, საბჭოთა ხელისუფლების დახმარებით უმაღლესმა საეკლესიო სამმართველომ გააფართოვა თავისი გავლენა მთელ ქვეყანასა და უცხოეთში.
განმაახლებელთა პოზიციები ძლიერდებოდა კიდევ მით, რომ 1922 წლის 03(16) ივნისს ახალმოწესეობრივი ეკლესიის სამმა იერარქმა - სერგიმ (სტრაგოროდსკი), ვლადიმირის მიტროპოლიტმა ევდოკიმემ (მეშჩერსკი) და ნიჟეგოროდის არქიეპისკოპოსმა სერაფიმემ (მეშჩერიაკოვი) მიმართეს ყველა ახალმოწესეს მოწოდებით კანონიკურად ეღიარებინათ უმაღლესი საეკლესიო სამმართველო:
"ჩვენ, სერგი, ვლადიმირისა და შუიის მიტროპოლიტი, ევდოკიმე, ნიჟეგოროდისა და არზამასის არქიეპისკოპოსი და სერაფიმე, კოსტრომისა და გალიჩის არქიეპისკოპოსი, განვიხილეთ რა უმაღლესი საეკლესიო სამმართველოს პლატფორმა და კანონიკური რჯულიერება მართვისა, ვაცხადებთ, რომ მთლიანად ვიზიარებთ საეკლესიო სამმართველოს ღონისძიებებს, მივიჩნევთ მას ერთადერთ კანონიკურად რჯულიერ უმაღლეს საეკლესიო ხელისუფლებად და ყველა განკარგულებას, რომელიც მისგან მოდის, სრულიად კანონიკურად და სავალდებულოდ ვაღიარებთ. ჩვენ მოვუწოდებთ ყველა ჭეშმარიტ მოძღვარს და ეკლესიის მორწმუნე შვილებს მიჰბაძონ ჩვენს მაგალითს, როგორც ჩვენდამი, ასევე სხვა ეპარქიებისადმი მონდობილ წევრებს" (М.Е. Губонин, "Акты Святейшего Патриарха Тихона", М.-ПСТБИ, 1994г., стр. 218-219).
ამ ე. წ. "სამთა მემორანდუმმა" კრიტიკულ მომენტში გამანადგურებელი ზემოქმედება მოახდინა ახალმოწესეთა ეკლესიის ერთობაზე. საკუთრივ რომ ითქვას, სწორედ სამ ყველაზე ავტორიტეტული მღვდელმთავრის მოწმობა ითამაშა უდიდესი როლი, თუ გადამწყვეტი არა, მთელ რუსეთში განმაახლებლური გავლენის გავრცელების საქმეში, რადგან მრავალი ეპისკოპოსი აღიარებდა უმაღლეს საეკლესიო მმართველობას, მარტოდენ მემორანდუმის ავტორთა მოწოდების გამო. ამის შესახებ საკმაოდ ხატოვნად წერდა იმ მოვლენათა თანამედროვე მიტრ. მანუილი (ლემეშევსკი): "ჩვენ უფლება არ გვაქვს ისტორიას დავუმალოთ ის სევდიანი და გამაოგნებელი განდგომა რუსეთის ეკლესიის ერთობისგან, რომელსაც ადგილი ჰქონდა მასობრივი მასშტაბით ჟურნალ "Живая Церковь"-ში ("ცოცხალ ეკლესიაში") სამი ცნობილი მღვდელმთავრის მოწოდების გამოქვეყნების შემდეგ.
მღვდელმთავართაგან და სამღვდელოთაგან მრავალი მიამიტურად და გულწრფელად ამბობდა: "თუკი ბრძენმა სერგიმ შესაძლებლად აღიარა დაქვემდებარებოდა უმაღლეს საეკლესიო მმართველობას, მაშინ ნათელია, რომ ჩვენც მის მაგალითს უნდა მივბაძოთ" (Лев Регельсон. "Трагедия русской церкви: 1917-1945 гг.").
ეს იყო განმაახლებელთა "ოქროს საათი". უმოკლეს ვადაში განმაახლებლური უმაღლესი საეკლესიო მმართველობა აღიარებულ იქნა ახალმოწესე მღვდელმთავართა უმრავლესობის მიერ, უფრო ზუსტად მმართველი 97 მღვდელმთავრიდან უმაღლესი საეკლესიო მმართველობის აღიარებაზე უარი თქვა მხოლოდ 36-მა.
უპირობოდ და უსიტყვოდ განმაახლებლური უმაღლესი საეკლესიო მმართველობის ამღიარებელთა შორის იყო ისეთი თვალსაჩინო ახალმოწესე მღვდელმთავარი, როგორიცაა იამბურგის ეპისკოპოსი ალექსი (სიმანსკი), მომავალი პატრიარქი ალექსი I. თავისი მდგომარეობის შენარჩუნების მიზნით (ის იყო პეტროგრადის ეპარქიის მმართველი - მიტრ. ბენიამინის დაპატიმრების შემდეგ), მან ხელისუფალთა დაჟინებული მოთხოვნით გაამართლა დეკანოზი ა. ვვედენსკი, რომელიც თვით მიტროპოლიტმა ბენიამინმა ეკლესიიდან მოიკვეთა.
23 მაისს/4 ივნისს ეპ. ალექსიმ გამოსცა ეპისტოლე, რომელშიც, კერძოდ, ნათქვამი იყო: "მე, მოვუწოდე რა უფალს და მის ზეციურ შეწევნას, მქონდა რა თანხმობა უმაღლესი საეკლესიო მმართველობისგან, და უფლება მემკვიდრეობით მიღებული ძალაუფლებისგან, მეუფე მიტროპოლიტისგან გადმომეცა, ასევე ვიღებ რა მხედველობაში საქმის ყოველგვარ ვითარებას, ძალდაკარგულად მივიჩნევ მიტრ. ბენიამინის დადგენილებას დეკ. ა. ვვედენსკისა და მეუფე მიტროპოლიტის ეპისტოლეში ნახსენებ სხვა პირთა არაკანონზომიერი ქმედებების შესახებ, და მათთან ურთიერთობას ეკლესიასთან აღდგენილად ვაცხადებ" (იქვე). ამ ეპისტოლემ, ისევე როგორც "სამთა მემორანდუმმა" თავის საქმე გააკეთა და განმაახლებლებს გზა გაუკვალა...
გარდა ამისა უმაღლესი საეკლესიო მმართველობის კანონიკურობა, როგორც უკვე ზემოთ აღვნიშნეთ, აღიარეს ადგილობრივი ახალმოწესეობრივი ეკლესიების მეთაურებმაც - კონსტანტინოპოლის და ალექსანდრიის პატრიარქებმა (А.Левитин-Краснов, В.Шавров, "Очерки по истории русской церковной смуты", М., 1996г., стр. 118).
1922 წლის ივლისის მიწურულს უმაღლესი საეკლესიო მმართველობა აღიარა ბალაშოვის ეპისკოპოსმა ნიკოლამ (პოზდნევი). პატრიარქების დაპატიმრებამ მეუფე ნიკოლაში დიდი მშფოთვარება გამოიწვია, თუმცა ისევე, როგორც სხვა მრავალ პროვინციელ მღვდელმთავარზე.
როგორც მრავალი მათგანი, მეუფე ნიკოლაც იმედოვნებდა, რომ სტიქიურად, პატრიარქის თანხმობით ჩამოყალიბებული (როგორც განმაახლებლები აცხადებდნენ), შორეულ მოსკოვში არსებული და ახალმოწესეობის თვალსაჩინო ლიდერების მიერ აღიარებული უმაღლესი საეკლესიო მმართველობა იხსნიდა ეკლესიის მდგომარეობას და მის სტრუქტურულ რღვევას არ დაუშვებდა. ვერც მეუფე ნიკოლა, ვერც სხვა მღვდელმთავრები მაშინ სხვა ალტერნატივას ვერ ხედავდნენ: უმაღლესი საეკლესიო მმართველობის გარდა მაშინ სხვა ადმინისტრაციული ცენტრი არ არსბობდა, ხოლო ცხოვრება ადმინისტრაციის გარეშე წარმოუდგენელი და შეუძლებელი ჩანდა.
რადგან გულწრფელად ფიქრობდა, რომ უმაღლესი საეკლესიო მმართველობა წარმოადგენდა საეკლესიო მმართველობის კანონიკურ ორგანოს მეუფე ნიკოლამ თავის ეპარქიაში გამოსცა განკარგულება იმის შესახებ, რომ "სამრევლო ეკლესიების კოლექტივთა საბჭოების ყველა წევრი, ვინც არ აღიარებს უმაღლეს საეკლესიო მმართველობას, ასევე სარატოვის ეპარქიალურ მმართველობას განიკვეთებიან საეკლესიო თანაზიარობისგან და გაირიცხებიან მართლმადიდებელ ქრისტიანთა სიებიდან, ვიდრე არ შეინანებენ, ამიტომაც მათ არა აქვთ კოლექტივთა საბჭოების წევრობის უფლება" (Н. Н. Покровский, С.Г. Петров, "Архивы Кремля. Политбюро и Церковь 1922-1925", М.- РОССПЭН, 1997г., кн.2, стр. 328-329).
დასაძრახია თუ არა მეუფეს საქციელი, თუკი მხედველობაში მივიღებთ იმ ისტორიულ ვითარებას, რომელშიც ის აღსრულდა? რთულია ამაზე სამართლიანი მსჯავრის გამოტანა, მაგრამ ჩვენ ეს არც გვჭირდება, რადგან კარგად თქვეს 1924 წლის კრებაზე ჩვენმა წინაპრებმა: "ეს სინდისის საკითხია და ჩვენ არ გვაინტერესებს". გარდა ამისა, იმ მომენტისთვის უმაღლესი საეკლესიო მმართველობის ამღიარებელი არქიეპისკოპოსი ნიკოლა (პოზდნევი) იმყოფებოდა ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის საზღვრებს მიღმა, თუმცა, როგორც ის იერარქები, რომელთაც უმაღლესი საეკლესიო მმართველობა არ უცვნიათ. და მაინც უნდა შევნიშნოთ, რომ მეუფე ნიკოლას მონაწილეობა განმაახლებლურ მოძრაობაში საკმაოდ მოკლე იყო (ერთი წელი) და ფაქტიურად ფორმალური. ის არ იყო დაქორწინებული განმაახლებელ მღვდელმთავართა მსგავსად და არ უარუყვია ბერ-მონაზვნური აღთქმები. ისტორიამ არ იცის ფაქტი, რომელიც ილაპარაკებდა იმაზე, რომ მეუფეს განმაახლებლურ მოძრაობაში ეპყრა რაიმე სახის აქტიური პოზიცია, ის უფრო პასიური დამკვირვებელი იყო, ხოლო განმაახლებლობის ხელმძღვანელი სარატოვის ეპარქიაში ნიკოლოზ რუსანოვი და სერგი ლედოვსკი გახლდათ. სწორედ ამ ბატონთა ხელმოწერები ფიგურირებს იმ დროის მრავალ განმაახლებლურ დოკუმენტზე. ხოლო მეუფე ნიკოლა, როგორც უკვე ვთქვით, განმაახლებლურ ცხოვრებაში პრაქტიკულად არანაირ მონაწილეობას არ იღებდა.
მთელი თანაგრძნობა განმაახლებელთადმი დადიოდა მხოლოდ საეკლესიო მმართველობის დემოკრატიზაციის საკითხამდე ადრინდელი ეკლესიის სულისკვეთებით, თავისი აზრი ამ საკითხთან დაკავშირებით მეოფემ მკაფიოდ გამოთქვა 1924 წლის მაისს ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის მოსკოვის კრებაზე:
"ჭეშმარიტ ძველმართლმადიდებელთა ეკლესიამ თავის მმართველობაში არ უნდა დაუშვას დესპოტიზმი, ძალაუფლების ჩაგდება მისი მოციქულებრივი მემკვიდრეების, ანუ ეპისკოპოსების ხელში, როგორც ეს გააკეთა რომის პაპმა. მითუმეტეს ძველმოწესეობრივი ძველმართლმადიდებლური ეკლესია ხელში არ უნდა ეძლეოდეს ერისკაცთ, თავის მოკრძალებულ და მორჩილ შვილებს... ის უნდა ხელმძღვანელობდეს რწმენის იმ დოგმატური ჭეშმარიტებებით, რომლებიც ჩვენმა უფალმა იესუ ქრისტემ გვასწავლა თავის სახარებისეულ სწავლებაში და იმ კანონიკური განწესებებით, რომლებიც სულიწმიდის შთაგონებით განსაზღვრეს წმიდა მამებმა" (Труды Всеросс. Соборов старообрядцев, приемлющих священство от Греко-российской церкви. Московского за 1924 год. Хвалынского за 1925 г., Хвалынск, 1925г., стр. 24).
თუმცა, მოდი, ვნახოთ როგორ ვითარდებოდა მოვლენები ახალმოწესეობაში, უმაღლესი საეკლესიო მმართველობის დაფუძნების შემდეგ...
1923 წლის 29 აპრილს მოსკოვში გაიხსნა 1-ლი განმაახლებლური კრება, რომელსაც მათ "სრულიად რუსეთის მეორე ადგილობრივი" კრება უწოდეს. რადგან ბოლშევიკებმა ისე მალე ვერ მოახერხეს ტიხონისეული ეკლესიის განადგურება, როგორც ისინი იმედოვნებდნენ, ამ განმაახლებლური კრების დანიშვნა უფრო განმაახლებელთა გაერთიანებას ისახავდა მიზნად, ვიდრე ერთმანეთზე გადაკიდებას. ტუჩკოვმა მოახერხა თითქმის ხუთასამდე დელეგატის ერთობის უზრუნველყოფა პატრიარქ ტიხონის წინააღმდეგ ყველაზე მძაფრი ზომების მიღებაში და უთანხმოება ყოველივე დანარჩენში. კრებამ პატრიარქი პატივაყრილად გამოაცხადა, წაართვა მღვდლობა და მონაზვნობაც კი "პირველყოფილ საერო მდგომარეობაში" დაბრუნებით; თვით 1917-1918 წლების კრების მიერ პატრიარქობის ინსტიტუტის აღდგენა განმაახლებლებმა "კონტრრევოლუციურ აქტად" გამოაცხადეს. ამის გარდა კრებამ მიიღო ახალ სტილზე გადასვლის დადგენილება, გასცა ნებართვა მღვდელმსახურთა მეორედ ქორწინებასა და ცოლიან ეპისკოპატზე, ასევე განკვეთა კარლოვაცის სამღვდელოება.
სკანდალურმა ეპისკოპსმა არქიეპისკოპოს ნიკოლაზე დამთრგუნველი შთაბეჭდილება დატოვა. მეუფე სრულიად განიხიბლა როგორც განმაახლებლობაში, ისევე საერთოდ ახალმოწესეობაში. მისი თქმით, მას ამისკენ უბიძგა უსასრულო "განხეთქილებებმა და უთანხმოებებმა, რომლითაც ცხოვრობენ და საქმიანობენ საპატრიარქოს მომხრეები და ცოცხალმეეკლესიენი რუსეთის გაბატონებულ ეკლესიაში" (იქვე, გვ. 23). 1923 წლის ზაფხულში მეუფემ მოლაპარაკებები დაიწყო ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის წარმომადგენლებთან მისი შესაძლო მიერთების შესახებ, დაიწყო მისი ისტორიის, საეკლესიო და საზოგადოებრივი პოზიციის შესწავლა.
ამასთან მოხდა ის, რასაც განმაახლებლები არანაირად ელოდნენ, მსოფლიო საზოგადოების პროტესტის გავლენით 1923 წლის 25 ივნისს პატრიარქი პატიმრობიდან გათავისუფლებულ იქნა. ამას მოჰყვა საპატრიარქო ეკლესიაში სასულიერო დასისა და ტაძრების ლავისებრი დაბრუნება. პანიკაში მყოფმა განმაახლებლებმა მოიწვიეს საგანგებო ყრილობა, რომელზეც: უმაღლეს საეკლესიო მმართველობას სახელი გადაარქვეს და შეარქვეს "რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის წმიდა სინოდი", და კვლავ იულიანურ კალენდარს დაუბრუნდნენ.
1923 წლის ივლისში გაზეთ "Дни"-ს ("დღეები") 184-ე ნომერში, რომელიც გამოიცემობა პარიზში ა. ფ. კერენსკის მიერ, განთავსდა პატრიარქ ტიხონის მიმართვა, რომელიც 1922 წლის 6 დეკემბრით იყო დათარიღებული, და რომელშიც მან უმაღლესი საეკლესი მმართველობა ანათემას გადასცა, რაც, უდავოდ, ჩვენთვის საკმაოდ მნიშვნელოვანი ფაქტი იქნებოდა, მოემული მიმართვა ყალბი რომ არ ყოფილიყო, რადგან 1923 წლის 27.06 (10.07)-ში, პატიმრობიდან თავისი გათავისუფლების შემდეგ ტიხონმა სულ სხვა მიმართვა გაასაჯაროვა: "უცხოურ გაზეთში "Дни" ("დღეები"), 10 ივლისის 184-ე ნომერში დაბეჭდილია მიმართვა, რომელიც თითქოსდა ჩემგან მომდინარეობს და ეხება ჩვენს დამოკიდებულებას უმაღლეს საეკლესიო მმართველობას... წინამდებარე მიმართვით ვაცხადებ, რომ ასეთი მიმართვა მე არ დამიწერია და, რომ ის წარმოადგენს ნაყალბევს და ჩვენს შეხედულებასთან შეუსაბამოს" (М.Е. Губонин, "Акты Святейшего Патриарха Тихона", М.-ПСТБИ, 1994г., стр. 287-288).
ამავდროულად, პატრიარქმა ტიხონმა აუცილებლად ჩათვალა შეეტანა სიცხადე ავადსახსენებელი უმაღლესი საეკლესიო მმართველობის წარმომავლობის ისტორიაში. კერძოდ, 1923 წლის 2 (15) ივლისის ეპისტოლეში მან დაადასტურა, რომ კანონიკურად არ აღიარებს განმაახლებლურ უმაღლეს სამმართველოს, ასევე ცნობა მიაწოდა თავის ეკლესიას იმ ჭეშმარიტ უფლებამოსილებებსა და ამოცანებზე, რომლებიც დაკისრებული იყო ე. წ. "პროგრესული სამღვდელოების საინიციატივო ჯგუფზე": "ჩვენ გვთხოვეს მიგვენდო მათთვის ჩვენი კანცელარია, რათა მოეწესრიგებინათ მასში შემოსული ქაღალდები. ჩავთვალეთ რა ეს სასარგებლოდ, დავუთმეთ მათ მეძიებლობას... მათ დაევალა მხოლოდ საქმეთა მიღება და მიტრ. აგათანგელოზისთვის მათი გადაცემა, მოსკოვში მისი ჩამოსვლისთანავე. ხოლო იმის შეასხებ, თუ როგორ უნდა მოქცეულიყვნენ ისინი მიღებულ საქმეებთან დაკავშირებით, თუკი მიტრ. აგათანგელოზი მოსკოვში არ ჩამოვიდოდა, არანაირი განკარგულება მათთვის არ მიგვიცია... ის, რომ ასეთ შემთხვევაში თვითონ უნდა ჩაენაცვლებინათ მიტრ. აგათანგელოზი და საეკლესიო მმართველობის სათავეში ჩამდგარიყვნენ, რეზოლუციაში არ იყო და არც შეიძლებოდა ყოფილიყო, რადგან უფლებამოსილებანი, რომლებიც ეპისკოპოსის ხარისხთან არის დაკავშირებული, არ შეიძლება გადაეცეს პრესვიტერებს" (იქვე, გვ. 290).
ამრიგად, 1923 წლის ივლისში პატრიარქმა ტიხონმა დაგმო უმაღლესი საეკლესიო მმართველობა, რაზეც, უდავოდ, მას უფლება ჰქონდა, მაგრამ ამავე უმაღლეს საეკლესიო მმართველობასთან ურთიერთობაში მყოფ ეპისკოპოსებზე ერთპიროვნული დადგენილების გამოტანა პატრიარქს არ შეეძლო, რადგან ამ საკითხის გადაწყვეტის უფლებამოსილება მხოლოდ სამღვდელმთავრო კრებას გააჩნდა. მეტიც, დაგმო რა განმაახლებლური უმაღლესი საეკლესიო სამმართველოს მოქმედებანი, პატრიარქმა ტიხონმა მით არ ისურვა თავისი ძალაუფლებისთვის დაექვემდებარებინა ის თემები, რომლებსაც ეს არ სურდათ, რითაც კურთხევა მისცა ახალმოწესეობრივი სამრევლოების ავტონომიურ მმართველობას.
ეს ყველაფერი კონკრეტულად არის გადმოცემულია პატრიარქ ტიხონისა და ახალმოწესეობრივი ეკლესიის იერარქთა ჯგუფის მოწოდებაში, რომელმაც დღის სინათლე 1923 წლის სექტემბერში იხილა: "საეკლესიო მმართველობა უპირველეს ყოვლისა არ უნდა ერეოდეს იმ თემთა ცხოვრებაში, რომლებიც არ გამოხატავენ თავისუფალ და ნებაყოფლობით თანხმობას დაექვემდებარონ მის ხელმძღვანელობას" (იქვე, გვ. 297-298).
ამავდროულად განმაახლებლურ იერარქიასთან მიმართებაში პატრიარქმა ტიხონმა მთელ თავის სინოდთან ერთად გამოსცა კიდევ მთელი რიგი დადგენილებები. ასე მაგალითად, 1923 წლის 7 (20) დეკემბერს მან გამოსცა დადგენილება №160 განმაახლებლური იერარქიის მღვდელმსახურებაში აკრძალვის შესახებ (იქვე, გვ. 307), 1924 წლის 2 (15) იანვარს დადგენილება №3 განმაახლებლური იერარქიის კანონიკურად არცნობის შესახებ: "ყველანი, ვინც კი გადაიხარნენ "განმაახლებლობისკენ" და ურთიერთობაში არ იმყოფებიან პატრიარქთან მართლმადიდებელიე ეკლესიიდან განდგომილებად და განხეთქილებაში მყოფებად ჩაითვალონ; ხოლო განმაახლებელთა იერარქიაც და მმართველობაც გამოცხადებულ იქნას უკანონოდ" (იქვე, გვ. 309), ხოლო 1924 წლის 2 (15) აპრილს მიმართვა №180 განმაახლებლური განხეთქილების მთავარ მოღვაწეთა კანონიკური გაკიცხვის, აკრძალვის და საეკლესიო სასამართლოსთვის გადაცემის შესახებ (იქვე, გვ. 315).
აი, ყველა ის ფაქტი ახალმოწესეობაში არსებული განმაახლებლური მოძრაობის ისტორიიდან, რომლებიც ეხებიან ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიაში საეპისკოპოსო ხარისხის აღდგენის საკითხს.
მაშ ასე, მოდი შევაჯამოთ...
ამრიგად, რადგან არქიეპისკოპოსი ნიკოლა ხელდასხმული იყო ეპისკოპოსის ხარისხში 1921 წლის 11 ივნისს (განმაახლებლური სქიზმის დაფუძნებამდე), სარატოვის კათედრაზე აღსაყდრებულ იქნა 1922 წლის 28 სექტემბერს, და ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიას შეუერთდა თავისივე სამღვდელმთავრო ხარისხით 1923 წლის 22 ოქტ. / 4 ნოემბერს, კანონიკური სასჯელები, რომლებიც 1923 წლის 7 (20) დეკემბერსა და 1924 წლის 2 (15) იანვარს დაადეს განმაახლებლურ სამღვდელოებას პატრიარქმა ტიხონმა და სინოდმა, მეუფე ნიკოლასთან არანაირი კავშირი არ გააჩნიათ, რადგან ამ მომენტისთვის ის უკვე იყო არა განმაახლებელი, არამედ ძველმართლმადიდებელი მღვდელმთავარი.
რაც შეეხება მეუფე ნიკოლას სამღვდელმთავრო ხარისხის კანონიერებას, ის თვალსაჩინო ხდება პატრიარქის ადგილნაცვლის მოადგილის, ნიჟეგოროდის მიტრ. სერგისა (სტრაგოროდსკის) და დროებითი საპატრიარქო სინოდის დადგენილებიდან მღვდელმსახურებებისადმი დამოკიდებულების შესახებ, რომლებსაც აღასრულებდნენ განმაახლებლები. 1929 წლის 24.07 (06.08) №1864 დადგენილებაში ვკითხულობთ: "ყველა მღვდელმსახურება, რომლებიც შესრულებულია განმაახლებელი კლირიკოსების მიერ 1924 წლის 15 აპრილის შემდეგ, ძალადაკარგულია" (იქვე, გვ. 644).
შედეგად, ყველა მღვდელმსახურება, მაშასადამე ქიროტონიებიც, რომლებიც განმაახლებლებმა შეასრულეს მითითებულ თარიღამდე ახალმოწესეთა სინოდმა ძალმოსილად და კანონიერად ცნო, მათ შორის არქიეპისკოპოსის ხარისხში აყვანაც, ასევე სარატოვის კათედრაზე ვიკარიული ეპისკოპოსის ნიკოლა პოზდნევის დანიშვნაც.
ჩვენ ვფიქრობთ, რომ მოცემულ მომენტში ჯეროვანი იქნება გადმოვცეთ ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის ოფიციალური პოზიცია განმაახლებლებთან და მათ მიერ აღსრულებულ ქიროტონიებთან მიმართებაში.
მოსკოვის 1924 წლის კრებამ განსაზღვრა: "დიდი რუსეთის ეკლესიიდან გადმოსულნი მიღებულ უნდა იქნან ადრინდელი წესით, ანუ მეორე ჩინით, ხოლო მღვდელმსახურნი მათივე ხარისხში; მაგრამ დიდი რუსეთის ეკლესიაში 1922 წელს მომხდარი განხეთქილების გამო, რაიმე ეჭვების გაჩენის შემთხვევაში ამ ეჭვთა გადაწყვეტა მიენდოს მთავარ საეკლესიო საბჭოს, რადგან ამ საგანზე საზოგადო მითითებები შეიძლება მოცემულ იქნას მხოლოდ დიდი რუსეთის ეკლესიაში მიმდინარე მოვლენებში გარკვევის შემდეგ" (Труды Всеросс. Соборов старообрядцев, приемлющих священство от Греко-российской церкви. Московского за 1924 год. Хвалынского за 1925 г., Хвалынск, 1925г., стр. 40-41).
მთელი წლის განმავლობაში მთავარმა საეკლესიო საბჭომ გააანალიზა ვითარება, რომელიც ახალმოწესეობაში იყო შექმნილი, საიდან გამომდინარეც, 1925 წლის ხვალინსკის კრებამ მოცემულ საკითხზე გამოიტანა ასეთი დადგენილება: "მიღებულ იქნან გაბატონებული ეკლესიიდან გადმოსული ეპისკოპოსები, ანუ ისინი, ვინც ეპისკოპოსობა მოსკოვის 1923 წლის კრებამდე მიიღო" (იქვე, გვ. 61).
ამრიგად, მიღებულ იქნა კრებითი გადაწყვეტილება არ აღიარებულიყო ქიროტონიები (ასევე სხვა მღვდელმოქმედებანი), რომლებიც განმაახლებელთა მიერ იყო აღსრულებული 1923 წლის მათი რეფორმატორული კრების შემდეგ, შედეგად, დაგმობილ იქნა თვით მათი საეკლესიო რეფორმაციაც: მონაზვნობის ინსტიტუტის გაუქმება, ცოლიანი ეპისკოპატი, სასულიერო პირთა მეორედ ქორწინება და სხვა.
აქედან, უდავოდ, გამომდინარეობს ის, რომ არქიეპისკოპოსი ნიკოლა სამღვდელმთავრო ხარისხში განმაახლებელთა მიერ 1923 წლის მათი რეფორმატორული კრების შემდეგ ყოფილიყო ხელდასხმული, არსებულ ხარისხში ის მიღებული არ იქნებოდა.
4. საეკლესიო განმაახლებლობის შედეგები
როგორც საზოგადოდ ყოველ იდეას, საეკლესიო განახლების იდეასაც, რა თქმა უნდა, გარკვეული წინაპირობები გააჩნდა. ჩვენი ნარკვევის დასაწყისში ვთქვით, რომ განმაახლებლობა ახალმოწესეობრივი სასულიერო დასის ერთი ნაწილის ერთგვარი პროტესტი გახლდათ მათი ეკლესიის გაამსოფლიურების წინააღმდეგ, მისი ერთ-ერთი სახელმწიფო უწყებად გადაქცევის წინააღმდეგ, რომლის ცხოვრება ეფუძნება არა რწმენის სულს, არამედ სინოდალური ჩინოვნიკების თვითნებობასა და ბიუროკრატიზმს.
მაგრამ მოძრაობა, რომელიც იმავე სინოდალური უწყების შვილთა მიერ იყო ორგანიზებული, უდავოდ, განწირული იყო ჩასაფუშად, რადგან "არ შეუძლია ... უვარგის ხეს ვარგისი ნაყოფის გამოღება" (მთ. 7:18). იმის ნაცვლად, რომ მიბრუნებულიყვნენ საეკლესიო ცხოვრების წმიდა მამებისეული მოწყობისკენ თავიანთი იდეური შთამაგონებლის პეტრე I-ის კვალობაზე მათ თვით მართლმადიდებლობის საფუძვლების რღვევას მიჰყვეს ხელი. თანაც ყველაზე ძლიერი დარტყმა მდგომარეობდა არა კალენდრულ ან ლიტურგიკულ რეფორმაში, არა სასულიერო პირთა მეორედ ქორწინებაში ან ცოლიან ეპისკოპატში, არა, განმაახლებელთა მთავარი რეფორმა სინდისის რეფორმა გახლდათ. განმაახლებლობამ თავისი ლიდერების სახით კომპრომეტაცია გაუწია, როგორც საკუთარ თავს, ასევე თვით მოძრაობას უღმრთო ხელისუფლებასთან თავისი უნამუსო თანამშრომლობით, გუშინდელ ძმათა მზაკვრული გამყიდველობით, ინტრიგებით და უღრმესი ზნეობრივი დაცემულობით.
თავის დროზე ფილოსოფოსმა ნიკოლოზ ბერდიავმა, რომელიც თვითონაც სიმპათიით იყო გამსჭვალული საეკლესიო განმაახლებლობის მიმართ, თავის ნეგატიურ დამოკიდებულებას ბოლშევიკური დროის "ობნოვლენცებისადმი" ხსნიდა იმით, რომ მათ რეფორმაციის საქმე, რომელიც, სხვათა შორის, თვითონაც სურდა, პატრიარქზე და საპატრიარქო ეკლესიაზე საჩივრებით დაიწყეს.
საეკლესიო რეფორმაციის სხვა მომხრე, უკვე ჩვენი თანამედროვე გლებ იაკუნინი, ასევე გულგატეხილი ეხმიანება საბჭოელ ობნოვლენცებს:
"И ещё новоявленцы,
Обновленцы,
С их попытками реформ
Обветшалых норм.
И они окаменелость поворочали,
Но не сдвинули, а только опорочили
Обновления идеи.
Ох, уж эти новые злодеи!
Как сказал не аноним,
А Грановский Антонин:
«Обновленчество
(Уж и в младенчестве)
Хоть и не старо,
Но уж очень скоро стало
Из небесной сени
Бочкой сливной, бочкой ассенизационной.
Ибо ночкой и днём
Доносить идём".
Обновленцы,
С их попытками реформ
Обветшалых норм.
И они окаменелость поворочали,
Но не сдвинули, а только опорочили
Обновления идеи.
Ох, уж эти новые злодеи!
Как сказал не аноним,
А Грановский Антонин:
«Обновленчество
(Уж и в младенчестве)
Хоть и не старо,
Но уж очень скоро стало
Из небесной сени
Бочкой сливной, бочкой ассенизационной.
Ибо ночкой и днём
Доносить идём".
(Глеб Якунин. «Хвалебный примитив юродивый в честь Бога, мирозданья, родины», М., 2000 г.).
აი ეს "დონოსები" (საჩივრები), სახელმწიფო პოლიტიკური სამმართველოსადმი (რუს.: ГПУ) ხელშეწყობა, ინტერესთა მერკანტილიზმი, ავანტიურიზმი და კარიერიზმი გახდა უმნიშვნელოვანესი მიზეზები, რის გამოც უბრალო ხალხმა ზურგი აქცია განმაახლებლურ მოძრაობას, რის გამოც ის მალევე ჩაქრა. ხალხი, რომელიც გაოგნებული იყო ზნეობრივი გახრწნილების სანახაობით, რომელიც ჭამდა სასულიერო დასს, მასობრივად ტოვებდა ეკლესიას.
უდავოდ, ასეთი იყო განმაახლებლური მოძრაობის არა ყველა წარმომადგენელი. განმაახლებელთა გარემოში წესიერი ადამიანებიც მოღვაწეობდნენ, ღრმა იდეალისტები, რომანტიკოსები, ასევე ადამიანები, რომლებიც აქ სრულიად შემთხვევით მოხვდნენ. "ახალ მღვდელმთავართა შორის იშვიათად გვხვდებოდნენ ღირსეული ადამიანები, რომელთა რიცხვს მიეკუთვნებოდა, მაგალითად, მაკარი ტოპოროვი - მორიდებული, გულწრფელი, რელიგიური ადამიანი" (А. Левитин-Краснов, В.Шавров, «Очерки по истории русской церковной смуты», М., 1996г., стр. 190).
პეტროზავოდსკის ეპისკოპოსი ნიკოლოზ სობოლევი "იყო მტკიცე მორალური წესების მიმდევარი და მოკლებული არ იყო პრინციპულობას ხასიათში... მან პეტერბურგში სახელი გაითქვა, როგორც ადმინისტრატორმა და პედაგოგმა... სარგებლობდა უდიდესი პოპულარობით, როგორც ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის ტაძრად მიყვანების გიმნაზიის რჯულის მოძრვარი" (იქვე. გვ. 143). ძველ-სამოციქულო ეკლესიის თემთა კავშირის (1) ერთ-ერთი ხელმძღვანელი ალექსანდრე პავლეს ძე ენდეკა - "ზნეობრივად სუფთა ადამიანი, არავერცხლისმოყვარე, ენთუზიასტი-მქადაგებელი... ენდეკამ მღვდლობის ხარისხი მოწოდებით მიიღო, უკვე საკმაოდ მოწიფულ ასაკში... ყოველ მსახურებაზე (დილით და საღამოს) ის ქადაგებდა.
______________________
1. ძველ-სამოციქულო ეკლესიის თემთა კავშირი, რუსულად СОДАЦ (Союз Общин Древле-Апостольской церкви) – ერთ-ერთი თვალსაჩინო მიმართულებაა განმაახლებლობაში, რომელსაც მეთაურობდა ალექსანდრე ვვედენსკი.
______________________
მ. ენდეკას საუბრები მრავალ მსმენელს იზიდავდა. ქადაგების დასაწყისში ის მთლიანად კითხულობდა სახარების თავს, შემდეგ კი იწყებოდა წაკითხულის თავისებური და დამაფიქრებელი ანალიზი, რომელსაც ახლდა უამრავი ცხოვრებისეული მაგალითი. მსახურებისგან თავისუფალ დროს მ. ალექსანდრე კითხვას (სასანთლე ყუთთან მჯდომი) ან მრევლთან საუბრებს უთმობდა. ეს ადამიანი მიუერთდა ძველ-სამოციქულო ეკლესიის თემთა კავშირს იმ იმედით, რომ ახლა მაინც დაიწყებოდა ეკლესიის ნამდვილი, სახარებისეული განახლება. ალექსანდრე ენდეკა 1929 წელს დახვრიტეს სპეკულაციის (!) ბრალდებით. მან მოაწყო საამქრო, სადაც ჯვრებს ამზადებდნენ" (А.Левитин-Краснов, В.Шавров, «Очерки по истории русской церковной смуты», М., 1996г., стр. 230).
კიდევ ერთი შემთხვევითი ადამიანი განმაახლებლობაში იყო მოსკოვის მიტროპოლიტი სერაფიმე რუჟენცოვი. "თავიდანვე შეუერთდა რა განმაახლებლურ განხეთქილებას, ეპისკოპოსი სერაფიმე მიეკუთვნებოდა ე. წ. "ჩუმ განმაახლებელთა" რიცხვს - ის არ უერთდებოდა არც ერთ დაჯგუფებას, არავისზე არ წერდა საჩივრებს" (იქვე, გვ. 625).
ასეთი იყო სარატოვის არქიეპისკოპოსი ნიკოლაც (პოზდნევი), ასევე მრავალი და მრავალი სხვა ახალმოწესეები, რომლებიც განმაახლებლობაში ჩაითრია არა საეკლესიო რეფორმაციის იდეამ, არამედ პოსტრევოლუციური მოვლენების დაუნდობელმა ორომტრიალმა.
მაგრამ, მიუხედავად ამგვარი ფაქტის სიაშკარავისა ახალმოწესეობის წარმომადგენელთა მხრიდან პერიოდულად გვესმის საყვედური იმაზედ, რომ ჩვენი არქიეპისკოპოსი ნიკოლა თავის დროზე მხარს უჭერდა განმაახლებლურ მოძრაობას. ასე გარკვეული დროის წინ ახალმოწესეობრივ ჟურნალში "Благодатный огонь" ("მადლმოსილი ცეცხლი") და გაზეთში "Радонеж" ("რადონეჟი") გამოქვეყნდა მთელი რიგი ანტიძველმართლმადიდებლური სტატიები, რომლებიც ეკუთვნის საზოგადოება "რადონეჟის" წევრის, ვინმე პუბლიცისტი ქალის ნ. მ. მიხაილოვას კალამს. კერძოდ გამოვიდა მისი სტატია სახელწოდებით "О старообрядчестве" ("ძველმოწესეობის შესახებ"). შეუძლებელია ითქვას, რომ მოცემული სტატია რაიმე ორიგინალურობით გამოირჩევა, მიუხედავად ამისა, ცალკეული ახალმოწესეები მას ლამის მთელი "ანტირასკოლნიკური" პუბლიცისტიკის კვინტენსენციად მიიჩნევენ.
თავის ანტიძველმართლმადიდებლურ ოპუსში ქ-ნი მიხაილოვა ცდილობს გაატაროს ის აზრი, რომ "ძველმოწესეობა და განმაახლებლობა წარმოადგენენ ერთი მედლის ორ მხარეს, ხოლო მათი თვითწოდებების "ანტინომიურობა" ქმნის დაბნეულობას იმათ თავებში, ვინც გაუნდობელია მადრიდის კარის საიდუმლოებებში". როგორც ჩანს, თვით ქ-ნი მიხაილოვა მადრიდის კარის საიდუმლოებებში განდობილთა რიცხვს ეკუთვნის... თუმცა, მნიშვნელოვანია არა ეს, არამედ ის, რომ ძველმორწმუნეთა გაშავებით გატაცებულ და მისიონერული წინააღმდეგობით აღტყინებულ მიხაილოვას, როდესაც ცდილობს ძველმოწესეობა დააკავშიროს განმაახლებლურ მოძრაობასთან, ავიწყდება, რომ თვით განმაახლებლური მოძრაობა მისი უსაყვარლესი ახალმოწესეობრივი ეკლესიის სისხლხორცეული პირმშოა. ავიწყდება, რომ სერისეული საპატრიარქოს ახალმოწესე მღვდელმთავართა უმეტესობა - ყოფილი განმაახლებლები იყვნენ თვით სერგი სტრაგოროდსკის ჩათვლით. და თუკი ქ-ნმა მიხაილოვამ შეძლო დაემოწმებინა მხოლოდ ორი სახელი ძველმოწესეობის ისტორიიდან, რომლებიც განმაახლებლურ მოძრაობასთან იყვნენ დაკავშირებულნი (არქიეპისკოპოსი ნიკოლა (პოზდნევი) და არქიმანდრიტი, შემდეგში კანადის ეპისკოპოსი მიქაელი (სემენოვი)), ჩვენ ათეულობით სასულიერო პირს დავასახელებთ ოდენ ახალმოწესე მღვდელმთავართა რიგებიდან, რომლებიც უშუალოდ მონაწილეობდნენ განმაახლებლობის ორგანიზზებაში ან მიემხრნენ მას შემდგომში, თანაც ათასობით რიგით სამღვდელოებასა და ერისკაცებზე არაფერს ვამბობთ.
იმისთვის, რათა ქ-ნმა მიხაილოვამ და მისმა თაყვანისმცემლებმა შეიგნონ, თუ ვინ ქმნიდა მათი მზერისთვის ჩვეულ საეკლესიო ყოფას, მოვიტანთ განმაახლებელ მღვდელმთავართა მცირე სიას (არასრულს), ვინც შემდგომში მიიღეს კათედრები მოსკოვის ახალმოწესეობრივ საპატრიარქოში. პერსონათა რაოდენობა საკმაოდ შთამბეჭდავია: ადრიანე (ნცინო-ჩეკუნსკი), ალექსანდრე (ბელოზორი), ალექსანდრე (რაევსკი), ალექსი (ორლოვი), ალექსი (სიმანსკი), ანტონი (პანკეევი), არტემი (ილინსკი), ვიტალი (ვვედენსკი), გაბრიელი (ვოევოდინი), იაკობი (მასკაევი), ინოკენტი (ლეტიაევი), იოანე (ტროიანსკი), იოანე (ჩანცევი), იოასაფი (შეშკოვსკი-დრულევსკი), კვიპრიანე (კომაროვსკი), კორნელი (პოპოვი), მაკარი (ზნამენსკი), მელქისედეკი (ავერჩენკო), მიტროფანე (გრინევი), მიტროფანე (რუსინოვი), მიხაილ (პოსტნიკოვი), მოდესტი (ნიკიტინი), ნიკოლოზი (ამასიისკი), ნიკოლოზი (იპატოვი), ნიკოლაი (პირსკი), ნიკონი (პურლევსკი), პიმენი (პეგოვი), სებასტიანე (ვესტი), სერაფიმე (აფანასიევი), სერაფიმე (კოროვინი), სერაფიმე (მეშჩერიაკოვი), სერაფიმე (სილიჩევი), სერგი (სტრაგოროდსკი), ფოტი (ტოპირო).
როგორც ვხედავთ, შეერწყნენ რა ახალმოწესეობრივ ეკლესიას, განმაახლებელთა უმეტესობამ არა თუ არ დაკარგა თავისი იერარქიული მდგომარეობა, არამედ საეკლესიო მმართველობის უმაღლეს საფეხურებსაც კი მისწვდა. ყველა მღვდელმთავარი, რომლებიც ხელდასხმულნი იყვნენ ობნოვლენცურ განხეთქილებამდე, მიღებულ იქნენ თავიანთსავე ხარისხებში. სერგი (სტრაგოროდსკი) და ალექსი (სიმანსკი), მაგალითად, პატრიარქებიც კი გახდნენ, ხოლო განმაახლებელთა პირველიერარქი ვიტალი (ვვედენსკი) საპატრიარქოში ტულისა და ბელევის არქიეპისკოპოსი გახდა.
იმ მონაცემთა თანახმად, რომელიც თვით ახალმოწესეებს მოჰყავთ, განმაახლებელთა 34-მა მღვდელმთავარმა კათედრები მიიღო ახალმოწესეობრივ საპატრიარქოში (М.Е. Губонин, «Акты Святейшего Патриарха Тихона», М.-ПСТБИ, 1994г., Приложение 4, стр. 957-996). ამ რიცხვში არ შედიან ის განმაახლებლები, რომლებიც ახალმოწესეობაში რიგითი კლირიკოსების ან ერისკაცთა რანგში მივიდნენ, შემდეგ კი მათაც მიიღეს საეპისკოპოსო ხელდასხმები. ხოლო განხეთქილებამდე დაოჯახებული და ქორწინებაში მყოფი ხელდასხმული მღვდელმთავრები მიღებულ იქნენ თეთრი სამღვდელოების რიგებში. თუმცა, გარკვეული დროის შემდეგ ყველაფერი კვლავ თავის ადგილზე დადგა. ცოლიანი მღვდელმთავრები დეკანოზებად გარდაიქმნენ, ხოლო უცოლოებმა - კვლავ მიიღეს ეპარქიები (А.Левитин-Краснов, В.Шавров, «Очерки по истории русской церковной смуты», М., 1996г., стр. 651).
ამრიგად, განმაახლებელთა რიგებში იმყოფებოდა ორი ახალმოწესე პატრიარქი: სერგი (სტრაგოროდსკი) და ალექსი I (სიმანსკი), ასევე 20-40-იანი წლების უამრავი მღვდელმთვარი, რომელთა სახელებიც ზემოთ ვახსენეთ. და ეს, როგორც უკვე ვთქვით, საკმაოდ არასრული სიაა, რადგან უფრო იოლია დაასახელო ის ახალმოწესე, ვინც არ ყოფილა განმაახლებლობაში, ვიდრე ჩამოთვალო ყველა მასში მყოფი...
ვფიქრობთ, რომ ახალმოწესეთა ასეთი გენეოლოგიით, მათ შორის ისეთ "მოშურნეებს", როგორიც ქ-ნი მიხაილოვაა, უჯობთ გაჩუმდნენ განმაახლებლობის მოჩვენებით გავლენაზე ძველმართლმადიდებლობის მიმართ.
ამრიგად, განმაახლებლური მოძრაობა ამოიშრიტა - მაგრამ აი, რაშია პრობლემა: მან თავის შემდეგ გარკვეული მემკვიდრეობა დატოვა. სამწუხაროდ, ომის შემდგომ საპატრიარქოს ეკლესიამ მისგან იმემკვიდრა, შესაძლოა, ყველაზე უარესი რამ - ის, რასაც მისი ზოგიერთი კრიტიკკოსი "ათეიზმთან შემგუებლობას" უწოდებს (Д.В. Поспеловский. «Русская православная церковь в ХХ веке». М.: «Республика», 1995г., стр. 82). როდესაც "მარადის ცოცხალმა" ლენინმა თავისი ღმრთისმბრძოლი სული განუტევა, განმაახლებლები ამ ამბავთან დაკავშირებით პანაშვიდებს ასრულებდნენ და გარდაცვლილს გლოვობდნენ, როგორც "თავისი ბუნებით ქრისტიანს", ადამიანს და პოლიტიკოსს, რომელიც ყველაზე უდიდესი სათნოებებით იყო დაჯილდოებული (Обновленческий журнал «Христианин», статья «Отклик на смерть Ленина», 1924г., № 4). ხოლო განმაახლებლური სინოდის თავმჯდომარემ მიტროპოლიტმა ევდოკიმემ თავი განსაკუთრებულად გამოიჩინა. მ. ი. კალინინისადმი მიწერილ თავის ეპისტოლეში ლენინის სიკვდილთან დაკავშირებით ის ბუკვალურად წერდა: "მომავალი საუკუნენი დაე ნუ აღხოცავენ ხალხის მეხსიერებიდან გზას საფლავისკენ - მთელი კაცობრიობის თავისუფლების აკვნისკენ... სამარადისო ხსოვნა და სამარადისო განსხვენება შენს მრავალტანჯულ კეთილ და ქრისტიანულ სულს" ("Известия ВЦИК", 1924, 25 января, № 20).
შემდეგში ამას მისდია კომუნისტების მიერ დამორჩილებულმა ახალმოწესეობრივმა ეკლესიამ. დამახასიათებელი მაგალითია მოსკოვის საპატრიარქოს ჟურნალის 1943 წლის მე-4 ნომერში ახალმოწესე პატრიარქ ალექსი I-ის (სიმანსკის) მიერ გამოქვეყნებული სიტყვა, რომელიც მან 1953 წლის 9 მარტს წარმოთქვა ი. ბ. სტალინის პანაშვიდის წინ, საპატრიარქოს ტაძარში მისი დაკრძალვის დღეს. ჩვენ მოვიტანთ რამოდენიმე ამონაწერს ამ სიტყვიდან: "ჩვენი ხალხის დიდი ბელადი, იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი, აღარ არის. გაქრა უდიდესი ძალა, ზნეობრივი და საზოგადოებრივი... როგორც გენიალური ადამიანი, ის ყოველ საქმეში ამჟღავნებდა იმას, რაც ჩვეულებრივი გონებისთვის უხილავი და მიუწვდომელი იყო... მისი სახელი, როგორც მშვიდობის დამცველისა მთელ მსოფლიოში, და მისი დიდებული საქმენი მარადის იცოცხლებენ. ხოლო ჩვენ, რომლებიც მასზე სალოცავად შევიკრიბენით, მდუმარებით ვერ ჩავუვლით გვერდს მის ყოველთვის კეთილსასურველ, გულისხმიერ დამოკიდებულებას ჩვენი საეკლესიო საჭიროებებისადმი... მისი ხსოვნა დაუვიწყარია... გუშინ ჩვენმა განსაკუთრებულმა დელეგაციამ... გვირგვინით შეამკო საფლავი და მთელი რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის სახელით თაყვანი სცა მის ძვირფას ფერფლს... ჩვენს უსაყვარლეს და დაუვიწყარ იოსებ ბესარიონის ძეს ლოცვითა და ღრმა, მხურვალე სიყვარულით აღვუვლენთ - "მარადიული ხსოვნა"" (Герд Штриккер. "Русская православная церковь в советское время (1917-1991)", М.: "Пропилеи", 1995г., кн. 1, стр. 385-386).
განმაახლებლები ოხრავდნენ ერთი ანტიქრისტეს - ლენინის - აღუვსებელი დანაკლისის გამო, რომელიც მათი თქმით იყო "სოციალური ჭეშმარიტებისთვის უდიდესი მებრძოლი, ხოლო განმაახლებლების "დამამხობელი" ახალმოწესეები "ღრმა და მხურვალე სიყვარულით" თაყვანს სცემდნენ სხვა ანტიქრისტეს - სტალინს, რომელიც მხეცური სისასტიკით ათწლეულების განმავლობაში სვამდა მორწმუნეთა სისხლს, დევნიდა და ანადგურებდა ყველას, ვინც კი ქრისტეს სახელს მოუწოდებდა.
მსოფლმხედველობის მემკვიდრეობა, როგორც იტყვიან, სახეზეა...
მაშ, რატომ უნდა გვიკვირდეს ეს, თუკი განმაახლებლები ჰაერში არ ათქვეფილან, არამედ ფაქტობრივად ყველანი კვლავ შეერწყნენ ახალმოწესეობას? თანაც მათი შეერთება უფრორე განპირობებული იყო არა იმდენად სინანულით და თვით განმაახლებლობის იდეაში იმედგაცრუებით, რამდენადაც სახელმწიფო პოლიტიკური სამმართველოს იმედგაცრუებით განმაახლებლურ მოძრაობაში და, როგორც შედეგი - "ცოცხალმა ეკლესიამ" ყოველგვარი სახელმწიფოებრივი მხარდაჭერა დაკარგა.
თავის დროზე პატრიარქმა ტიხონმა ერთ მღვდელმსახურს ასეთი დარიგება მისცა: "თუკი მხოლოდ შეხვდებით მღვდელმსახურს, რომელიც: 1) თმას იკრიჭავს თავის თავზე, 2) წვერს იპარსავს, 3) დადის საერო ტანისამოსით, 4) უდარდელად ეპყრობა სიწმიდეებს, 5) უშვებს თვითნებობას ღვთისმსახურებაში, 6) სიგარეტს ეწევა, 7) დადის გასართობ ადგილებში: კლუბებში, კინოში და სხვა, - თუნდაც პატრიარქს იხსენიებდეს, როგორც მეთაურს... ეკლესიისა, - ნუ დაუჯერებთ მათ, რადგან ისინი აშკარად განმაახლებლები არიან, რომლებიც პატრიარქის მოხსენიებას არიან ამოფარებულნი" (М.Е. Губонин, «Акты Святейшего Патриарха Тихона», М.-ПСТБИ, 1994г., стр. 308-309).
ჩვენ მკითხველს ვაძლევთ შესაძლებლობას თვითონ გაანალიზოს, რამდენად ახასიათებს განმაახლებლური ნიშნები თანამედროვე ახალმოწესეობრივ სასულიერო დასს.
გააანალიზეთ?
მაშ, თქვენ მართლები ხართ - ასეთია განმაახლებლური მოძრაობის შედეგები რუსეთში...
5. ძველმართლმადიდებელი მღვდელმთავრის აპოლოგია
ახლა განვიხილოთ შემდეგი საკითხი: ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიასთან შეერთების მომენტში, მთავარეპისკოპოსი ნიკოლა ხომ არ ყოფილა პირადად აკრძალული პატრიარქ ტიხონის ან უმაღლესი საეკლესიო სამმართველოს მიერ რაიმე გადაცდომის გამო?
ამ საკითხზე ამომწურავი პასუხი მოცემულია ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის მთავარი საეკლესიო საბჭოს მიერ 1925 წელს გამოცემულ მოწოდებაში. აღნიშნულმა მოწოდებამ შეაჯამა მთავარეპისკოპოს ნიკოლას შეერთებასთან დაკავშირებული სხვადასხვა ცნობისა და დოკუმენტის შესწავლა და შემოწმება. ქვემოთ ამ მიმართვას სრულად დავიმოწმებთ:
"იფხიზლეთ და ილოცეთ, რათა არ შეხვიდეთ განსაცდელში".
უფალო, გვაკურთხე!
ქრისტეს მიერ საყვარელო ძმებო!
შედარებით მცირე დრო გავიდა მას შემდეგ, რაც ჩვენს ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიას შემოუერთდა მთავარეპისკოპოსი ნიკოლა. მაგრამ სხვადასხვა სახით რამდენი უაზრო, ბოროტი და ვერაგული მონაჭორი გაავრცელეს ჩვენმა მტრებმა ამ ხნის განმავლობაში მთავარეპისკოპოს ნიკოლასთან დაკავშირებით. ამ ვერაგულ მონაჭორთაგან უმთავრესია შემდეგი:
1) ამტკიცებენ და ავრცელებენ, თითქოსდა მთავარეპისკოპოსმა ნიკოლამ განმაახლებელთა ეკლესიის წმიდა სინოდისგან მიიღო კურთხევა სათავეში ჩადგომოდა ძველმორწმუნეთა ეკლესიას, რის დასადასტურებლადაც ჩვენს ძველმორწმუნეებს შორის ავრცელებენ წმიდა სინოდის 1924 წლის 21 მაისის № 56 ბრძანების ასლს;
2) ამის გამო, როგორც ლოგიკური შედეგი, ჩვენი მტრები ამტკიცებენ, თითქოსდა მთავარეპისკოპოსი ნიკოლა ძველმორწმუნეობაში გადასვლის შემდეგაც იმყოფებოდა და იმყოფება საეკლესიო ზიარებაში განმაახლებელთა ეკლესიასთან;
3) ჩვენი მტრები ყველგან და ყოველთვის ამტკიცებენ, რომ მთავარეპისკოპოსი ნიკოლა ძველმორწმუნეობაში გადასვლამდე დათანხმდა მიეღო და მიიღო კიდეც სინოდის 1923 წლის 29 ოქტომბრის (ახ. სტ.) № 41 დადგენილების ის ხუთი პუნქტი, რომლებიც სინოდმა წამოაყენა წინასწარ პირობებად, რომელთა საფუძველზეც, თურმე, სინოდმა მას ძველმორწმუნეობაში გადასვლის ნება დართო;
4) განმაახლებელთა ეკლესიის სინოდის ამავე, 1923 წლის 29 ოქტომბრის № 41 დადგენილებაზე მითითებით, ჩვენი მტრები ამტკიცებენ, რომ მთავარეპისკოპოს ნიკოლას ძველმორწმუნეობაში გადასვლამდე აკრძალული ჰქონდა მღვდელმოქმედება;
და 5) უკანასკნელ დროს ჩვენს ძველმორწმუნეებში ავრცელებენ ტვერის მიტროპოლიტ სარაფიმეს (ტიხონოველის) მიერ ვინმესთვის გაცემული კერძო ცნობის ასლებს, რომლებშიც ნათქვამია, რომ მთავარეპისკოპოს ნიკოლას მღვდელმოქმედება აეკრძალა ტიხონის თავმჯდომარეობით მოწვეული ეპისკოპოსთა კრების მიერ "ჯერ კიდევ 1923 წლის ივნისში, ანუ ძველმორწმუნეობაში გადასვლამდე"".
ჩვენი ძველმორწმუნეები არასოდეს დაეჭვებულან იმ ფაქტში, რომ ჩვენს ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიას ჰყავდა, ჰყავს და, რა თქმა უნდა, მომავალშიც ეყოლება მრავალი მტერი. არც ის არის გასაკვირი, რომ სხვადასხვა ელფერისა და მიმართულების მოწინააღმდეგეები, კერძოდ: "მართლმადიდებელი" ტიხონოველები, "მართლმადიდებელი" განმაახლებლები, ე. წ. "ავსტრიელები", "უმღვდელონი" და სხვანი, აგრეთვე ჩვენივე ძველმორწმუნეებიდან ზოგიერთი, როგორიცაა მამა ილიახინსკი (2) და მისთანანი, ყველანაირ მზაკვრობას მიმართავენ და ყველა ხერხს ეძიებენ, რათა დაამტკიცონ ჩვენი ეკლესიის უსამართლობა და სიმცდარე; ამ მიზნით ისინი ყოველგვარ ხრიკს იყენებენ ჩვენი იერარქიის ფუძემდებლის, მთავარეპისკოპოს ნიკოლას სახელის შესალახავად. გასაკვირი სწორედ საწინააღმდეგო იქნებოდა. თუმცა, ჩვენი მტრების ყველა მზაკვრულ ჩანაფიქრში ყველაზე მეტად ის არის საოცარი, რომ ისინი არცერთ საშუალებას არ თაკილობენ, ოღონდაც კი დაამტკიცონ ის, რისი დამტკიცებაც სურთ. ისინი ცდილობენ ჩვენს ძველმორწმუნეებს შორის დათესონ ეჭვები, მტრობა და თვით სქიზმაც კი. ამ ვერაგული მიზნების მისაღწევად მათ გადაწყვიტეს, უკან არაფერზე დაიხიონ. ჩვენმა მტრებმა, კარგად იციან, რომ თუ ახლავე არ აღასრულებენ თავიანთ საზიზღარ საქმეს, თუ ახლავე არ დათესავენ ჩვენს შორის მტრობასა და განხეთქილებას მთავარეპისკოპოს ნიკოლასთან დაკავშირებული უმთავრესი საკითხის გამო, მაშინ მათ მოუწევთ იარაღის დაყრა და ჩვენი ეკლესიის ჭეშმარიტ მართლმადიდებლურ ეკლესიად აღიარება. და აჰა, ახლა ისინი ახორციელებენ თავიანთ ბნელ საქმეს. მაგრამ ჩვენმა მტრებმა უნდა იცოდნენ, რომ ჭეშმარიტება ყოველთვის იზეიმებს, რამდენადაც გინდ დაჩრდილონ იგი ბოროტმა ადამიანებმა.
___________________
2. მღვდელი სერგი ილიახინსკი ახალმოწესეობიდან ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიას შემოერთდა მეოცე საუკუნის დასაწყისში, თუმცა, როგორც გაირკვა, ეს ნაბიჯი მან არა არჩეული გზის ჭეშმარიტებისადმი გულწრფელი რწმენით, არამედ ჩვეულებრივი ანგარებით გადადგა. ის პროვოკატორივით იქცეოდა. მისი ყველა ქმედება მიმართული იყო საეკლესიო საქმეების დესტაბილიზაციისკენ. ის უკიდურესად ეწინააღმდეგებოდა ეკლესიის მართვის ცენტრალიზებული ორგანოს — სრულიად რუსეთის საძმოს საბჭოს დაფუძნებას, აგრეთვე ეწინააღმდეგებოდა ეპისკოპოსის მოძიების საქმეს, ამიტომ გასაკვირი არც მისი თავდასხმებია მთავარეპისკოპოს ნიკოლას წინააღმდეგ (იხ. I ყრილობის შრომები, ნიჟნი-ნოვგოროდი, 1908 წ., გვ. 33, 46; ბერძნულ-რუსული ეკლესიისგან მღვდლების მიმღებ ძველმორწმუნეთა სრულიად რუსეთის კრებათა შრომები: 1924 წლის მოსკოვის კრებისა და 1925 წლის ხვალინსკის კრების შრომები, ხვალინსკი, 1925 წ., გვ. 12-14). ჩვენმა წინაპრებმა მალევე ამოიცნეს ეს ადამიანი და 1909 წელს, (ძველმორწმუნეთა) სრულიად რუსეთის მე-2 ყრილობაზე, სასულიერო პირთა დოკუმენტების შემმოწმებელმა კომისიამ, "მოისმინა რა საბჭოს განცხადება იმის შესახებ, რომ მამა სერგიმ უარი თქვა დოკუმენტების წარმოდგენაზე, მოქმედებს სრულიად რუსეთის ნიჟნი-ნოვგოროდის მიმდინარე წლის 10-15 მაისის ყრილობის დადგენილებების საწინააღმდეგოდ, ანგარებიანი მოტივებით, ხოლო სარწმუნოებრივი შემწყნარებლობის შესახებ განკარგულების გამოცემის შემდეგ დაბადებულ შვილებს ნათლავს გაბატონებულ ეკლესიაში, დაადგინა — არ მიიღოს იგი სამრევლოებში" (II ყრილობის შრომები, მოსკოვი, 1909 წ., გვ. 31). ამ დადგენილების საპასუხოდ ილიახინსკიმ აამხედრა ცალკეული პირები და იქცა თემის მოწინააღმდეგეთა განხეთქილების ერთ-ერთ ინიციატორად. 1917 წელს, მე-5 ყრილობაზე, ეს განხეთქილება შერიგებით დასრულდა, რის ნიშნადაც ილიახინსკიც შეიწყალეს, თუმცა, როგორც გაირკვა, ის სულაც არ შეცვლილა. 1924 წლის კრებაზე ყოველნაირად ეწინააღმდეგებოდა ეკლესიის წიაღში მეუფე ნიკოლას მიღების დამტკიცებას და აცხადებდა, რომ ეკლესიაში საერთოდ შეუძლებელია რომელიმე ეპისკოპოსის მიღება. ის იყო ერთ-ერთი იმ სამ ადამიანთაგანი, ვინც კრებაზე მთავარეპისკოპოსის მიღების წინააღმდეგ მისცა ხმა, მაშინ როდესაც მიღებას მხარი დაუჭირა 105-მა ადამიანმა. ამის შემდეგ ილიახინსკიმ დატოვა ძველმართლმადიდებლური ეკლესია და ამჯერად უკვე სამუდამოდ.
___________________
ქრისტეს მიერ საყვარელო ძმებო და დებო! მთავარმა საეკლესიო საბჭომ კარგად იცის, რა მნიშვნელობა აქვს ჩვენი ძველმორწმუნეებისთვის მთავარეპისკოპოს ნიკოლას საკითხს. მისთვის ცნობილია, რომ ამ საკითხში არცერთ ძველმორწმუნეს არ უნდა ჰქონდეს ეჭვის ჩრდილიც კი. და როდესაც ვრცელდება რაიმე ცნობები, რომლებიც მთავარეპისკოპოს ნიკოლას სახელს ჩირქს სცხებენ, ეს მძიმე ტვირთად აწვება ძველმორწმუნის გულს. მიუხედავად იმისა, რომ 1924 წლის ჩვენმა კრებამ დეტალურად განიხილა ყველა დოკუმენტი და მასალა, აგრეთვე მთავარეპისკოპოს ნიკოლას მიღების კანონიერება, მაინც, კრების ზოგიერთმა დაეჭვებულმა წევრმა პირადად მოიძია ცნობები პატრიარქ ტიხონისა და განმაახლებელთა სინოდის კანცელარიებში მისი აკრძალვის შესახებ და დარწმუნდა — როგორც, მაგალითად, ჩვენი არქიმანდრიტი სერაფიმი და სხვები — იმაში, რომ ასეთი აკრძალვა არსებობდა მხოლოდ მთავარეპისკოპოს ნიკოლას ძველმორწმუნეობაში გადასვლის შემდეგ.
ახლა მთავარი საეკლესიო საბჭო მუდარით მოგმართავთ თქვენ, საყვარელო ძმებო: არ დაუჯეროთ იმას, რასაც სადმე წაიკითხავთ ან ვინმესგან მოისმენთ ჩვენი მთავარეპისკოპოსის შესახებ, რამეთუ იმაზე მეტს, რაც მთავარმა საეკლესიო საბჭომ იცის ამ საკითხზე, ვერავისგან ვერაფერს შეიტყობთ, ხოლო თუ შეიტყობთ კიდეც, ეს იქნება სიცრუე და ცილისწამება.
ამიტომ, ყველა საეჭვო საკითხზე გთხოვთ, მიმართოთ მთავარ საეკლესიო საბჭოს და თქვენ შეიტყობთ მთელ ჭეშმარიტებას. ჭეშმარიტება კი შემდეგშია:
1) ძველმორწმუნეობაში გადასვლის შემდეგ მთავარეპისკოპოს ნიკოლას არასდროს მიუმართავს არც განმაახლებელთა ეკლესიის სინოდისა და არც პატრიარქ ტიხონისთვის თხოვნით, რომ სათავეში ჩადგომოდა ჩვენს ეკლესიას. ეს ნათლად ჩანს სინოდის 1925 წლის 16 აპრილის № 1722 და № 1723 პასუხებიდან, რომლებიც გაცემულია მთავარი საეკლესიო საბჭოს შესაბამის მოთხოვნაზე;
2) მთავარეპისკოპოს ნიკოლას არასდროს მოუწერია ხელი, არ წაუკითხავს და არ მიუღია სინოდის 1923 წლის 29 ოქტომბრის № 41 დადგენილება, რაც აგრეთვე ნათლად ჩანს სინოდის ზემოხსენებული მიმდინარე წლის 16 აპრილის № 1723 ოფიციალური პასუხის პირველი პუნქტიდან; შესაბამისად, ძველმორწმუნეებთან გადასვლის დროს მის მიერ სინოდალური პირობების მიღებაზე ლაპარაკიც კი ზედმეტია;
3) ძველმორწმუნეობაში გადასვლის შემდეგ მთავარეპისკოპოსი ნიკოლა არასდროს ყოფილა საეკლესიო ზიარებაში სინოდთან და პატრიარქ ტიხონთან. ეს ირკვევა სინოდის იმავე მიმდინარე წლის 16 აპრილის № 1722 და № 1723 ოფიციალური პასუხებიდან მთავარი საეკლესიო საბჭოს მოთხოვნაზე, აგრეთვე მიმდინარე წლის 25 აპრილს ჩვენი მეუფის მიერ ძმებისადმი გაგზავნილი მიმართვიდან;
4) განმაახლებელთა ეკლესიის სინოდი მთავარეპისკოპოს ნიკოლას აკრძალულად მხოლოდ მიიჩნევს მხოლოდ 1923 წლის 29 ნოემბრიდან მიიჩნევს, — რაც დასტურდება სინოდის მიერ მიმდინარე წლის 16 აპრილს ჩვენს მოთხოვნაზე გაცემული ოფიციალური პასუხის (№ 1722, მე-2 პუნქტი) მიხედვით, ანუ მისი ჩვენთან გადმოსვლიდან სამი კვირის შემდეგ.
ეს არის ჭეშმარიტება მთავარეპისკოპოს ნიკოლას შესახებ განმაახლებელთა ეკლესიის მხრიდან. რაც შეეხება ტიხონიანელი ეპისკოპოსების კრების მიერ მთავარეპისკოპოს ნიკოლას აკრძალვის საკითხს, აქ უნდა აღინიშნოს, რომ ზემოთხსენებულ მიტროპოლიტ სერაფიმეს მიერ გაცემული კერძო ცნობები ცნობებადაც კი არ ითვლება, რამეთუ მათში ზუსტად არ არის მითითებული აკრძალვის თარიღი, არ არის მითითებული თავად დადგენილების თარიღი და ნომერი, არამედ პირდაპირ და ბუკვალურად ნათქვამია, რომ მთავარეპისკოპოსი ნიკოლა აკრძალულ იქნა "ჯერ კიდევ 1923 წლის ივნისში". მარტოდენ ამის გამო არა აქვს ამ ცნობას არანაირი მნიშვნელობა. გარდა ამისა, მთავარმა საეკლესიო საბჭომ პირადად მოიძია ცნობები მიტროპოლიტ სერაფიმესგან (ტიხონოველისგან) იმის შესახებ, ნამდვილად არსებობდა თუ არა ეპისკოპოსთა აღნიშნული თოთხმეტკაციანი კრების დადგენილება მთავარეპისკოპოს ნიკოლას აკრძალვის შესახებ. მიტროპოლიტმა სერაფიმემ ასეთი დადგენილება ვერც ორიგინალში და ვერც ასლის სახით ვერ წარმოადგინა, რადგან ის, აშკარად, არ არსებობდა. შესაბამისად, ზემოაღნიშნული ცნობის გავრცელებული ასლები, არსებითად, სიცრუე და ცილისწამებაა.
მეორე გარემოება, რომელიც აუცილებლად გასათვალისწინებელია, ის არის, რომ ამ ცნობას ხელი მოაწერა მიტროპოლიტმა სერაფიმემ. ეს მიტროპოლიტი კი სხვა არავინაა, თუ არა ყოფილი მისიონერი ალექსანდროვი, ჩვენი ქრისტიანობის გააფთრებული მტერი. ამდენად, საბოლოო დასკვნები ამ ცნობასთან დაკავშირებით თავისთავად ნათელია (3).
___________________
3. აი, როგორ შეფასებას აძლევდნენ თანამედროვენი მიტროპოლიტ სერაფიმეს: "მიტროპოლიტი სერაფიმე (ალექსანდროვი) ტვერელი, არის კაცი, რომლის კავშირების შესახებ სახელმწიფო პოლიტიკურ სამმართველოსთან (ГПУ) მთელმა რუსეთმა იცოდა და რომელსაც არავინ ენდობოდა" ("Акты Святейшего Патриарха Тихона", М.-ПСТБИ, 1994г., стр. 407). გარდა იმისა, რომ მიტროპოლიტი სერაფიმი ЧК-ГПУ-ს აშკარა აგენტი იყო, იგი აგრეთვე ცნობილი იყო როგორც ტიხონის საპატრიარქო სამმართველოს "ავი გენიოსი", ქრისტიანული მოსკოვის მიერ შეძულებული საეკლესიო მოღვაწე, რომელსაც მეტსახელად "ლუბიანკის მიტროპოლიტს" უწოდებდნენ. ბუნებრივია, ასეთი უკიდურესად მატყუარა კაცის სიტყვებს არავინ ენდობოდა. მისი ანტისაეკლესიო მოღვაწეობის ერთგვარ აპოგეად კი 1927 წელს საბჭოთა ხელისუფლებისადმი დამოკიდებულების შესახებ აპოსტასიური დეკლარაციის ხელმოწერა იქცა.
___________________
რაც შეეხება არსებითად პატრიარქ ტიხონის მიერ მთავარეპისკოპოს ნიკოლას აკრძალვის საკითხს, მთავარი საეკლესიო საბჭოს განკარგულებაშია შემდეგი დოკუმენტები, გაცემული პატრიარქ ტიხონისა და მასთან არსებული სინოდის კანცელარიის მიერ, რომელიც სათანადო ხელმოწერებითა და ბეჭდითაა დამტკიცებული:
1) პატრიარქთან არსებული სინოდის 1923 წლის 17 დეკემბრის № 176 დადგენილება, რომელშიც ნათქვამია, რომ ეპისკოპოსი ნიკოლა გადაყენებულია მის მიერ დაკავებული ბალაშოვის კათედრიდან და ეკრძალება მღვდელმოქმედება "სქიზმაში — გაქცეულ მღვდელთა (რუს.: беглопоповцы) მიმდინარეობაში გადახრის გამო", ანუ იკრძალება უკვე ძველმორწმუნეობაში მისი გადასვლის შემდეგ.
2) ოფიციალური ცნობა პატრიარქის კანცელარიიდან იმის შესახებ, რომ პატრიარქ ტიხონისა და მასთან არსებული სინოდის არანაირი დადგენილება თუ გადაწყვეტილება, ან სხვა საკრებულო დადგენილება, გარდა ზემოთ ხსენებული 1923 წლის 17 დეკემბრისა (№ 176), მთავარეპისკოპოს ნიკოლას შესახებ არ ყოფილა, არც 1923 და არც 1924 წლებში.
მთავარი საეკლესიო საბჭოს ამ განმარტებებმა უნდა დაამშვიდოს ჩვენი ძმები და დები და შეარცხვინოს ჩვენი მტრები. ხოლო მთავარეპისკოპოს ნიკოლაში დაეჭვებულ ყველა პირს მთავარი საეკლესიო საბჭო იწვევს პირადად დაათვალიერონ მასზე არსებული ყველა დოკუმენტი, რომლებიც ინახება მოსკოვში, ნიკოლოზ-როგოჟსკის ძველმორწმუნეთა თემის ტაძართან.
მთავარი საეკლესიო საბჭო მოუწოდებს ჩვენს ყველა ძველმორწმუნეს, გვერდზე გადადონ ეს ეჭვები და "ერთი ბაგითა და ერთი გულით ადიდონ ღმერთი".
ბევრი იყო გმობა ჩვენი ეკლესიის მიმართ, ბევრი შეურაცხყოფა, მაგრამ ის მათგან კი არ უძლურდება, არამედ ძლიერდება. ასე იქნება ახლაც. "იფხიზლეთ, უკუე, და ილოცეთ, რათა არ შეხვიდეთ განსაცდელში". ამინ.
მთავარი საეკლესიო საბჭო".
6. ახალი თავდასხმები
როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა, მთავარმა საეკლესიო საბჭომ საკმაოდ ვრცელი სამუშაო ჩაატარა და ფაქტობრივად უპასუხა ყველა შეკითხვას, რომელიც არქიეპისკოპოს ნიკოლას, როგორც მღვდელმთავრის, კანონიკურ ქმედითუნარიანობას უკავშირდებოდა. ამასთან ერთად, ჩვენ მხოლოდ იმ ბრალდებების განხილვა და უარყოფა გვსურს, რომლებიც მეუფეს უფრო გვიანდელ პერიოდში წაუყენეს და რომლებიც, თავის დროზე, მთავარ საეკლესიო საბჭოს არ გაუანალიზებია.
1) მეუფე ნიკოლას ადანაშაულებენ იმაში, რომ ის, მსახურობდა რა მოსკოვში, ძველმართლმადიდებელი არქიეპისკოპოსის ხარისხში, ამავდროულად პერმში ფარულად (!?) განაგებდა განმაახლებელთა კათედრას. ამის დასადასტურებლად მოჰყავთ მონაცემები მიტროპოლიტ მანუელის (ლემეშევსკის) რუს განმაახლებელ მღვდელმთავართა კატალოგიდან, სადაც აღნიშნულია, რომ არქიეპისკოპოსი ნიკოლა, თითქოსდა, 1929 წლამდე მწყემსავდა სამრევლოებს, რომლებიც განმაახლებლურ სინოდს აღიარებდნენ (Обновленческий раскол. Материалы для церковно-исторической и канонической характеристики. М.: Изд-во Крутицкого подворья, 2002. С. 863-864). თუმცა ნებისმიერისთვის, ვისაც ოდნავ მაინც ესმის საეკლესიო მმართველობის პრინციპები, ნათელია, რომ არქიეპისკოპოსი ნიკოლა უბრალოდ მთელი ქვეყნისგან, მით უმეტეს მუდამ მის გარემოცვაში მყოფი ძველმორწმუნეებისგან, ვერ დაფარავდა ახალმოწესეობრივი ეპარქიის ადმინისტრაციულ ხელმძღვანელობას, რომელიც მის მუდმივ საცხოვრებელს ასეულობით ვერსით იყო დაშორებული, და თანაც ამას მთელი რიგი წლების განმავლობაში გააგრძელებდა. სხვათა შორის, არ არსებობს არც ერთი დოკუმენტი, რომელიც დაადასტურებდა ამ ცნობას, მოთავსებულს ლემეშევსკის უამრავი შეცდომით სავსე კატალოგში, გარდა, ბუნებრივია, თავად ამ კატალოგისა.
2) იმის დასამტკიცებლად, რომ თითქოსდა, მეუფე ნიკოლა, ძველმართლმადიდებელ ეკლესიასთან შეერთების შემდეგაც იმყოფებოდა ურთიერთობაში განმაახლებლებთან, ჩვენი ოპონენტები იშველიებენ ერთ უმნიშვნელო ინციდენტს, რომელიც 1925 წლის ძველმართლმადიდებლურ კრებაზე მოხდა. მისი არსი შემდეგშია: 1924 წლის კრებამ მიიღო დადგენილება არქიეპისკოპოსის კათედრის სარატოვიდან მოსკოვში გადატანის შესახებ, სადაც ის დროებით იმყოფებოდა 1923 წლის სარატოვის ყრილობის გადაწყვეტილების თანახმად; შესაბამისად, მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება მეუფე ნიკოლას გადასვლის შესახებაც. მიუხედავად ამისა, მეუფე აყოვნებდა გადასვლას, რის გამოც მას უთანხმოება მოუვიდა მთავარი საეკლესიო საბჭოს წევრებთან, გ. ე. ლისიაკოვთან და ა. მ. რიბოლოვთან. და აი, სწორედ ამ ფაქტზე დაყრდნობით, ჩვენი ოპონენტები ცდილობენ ამტკიცონ, რომ არქიეპისკოპოსის უარის მიზეზი მოსკოვში გადასვლაზე მდგომარეობს მის კავშირებში განმაახლებლებთან, თანაც ეს მტკიცება გამყარებულია არა ცხადი ფაქტებით, არამედ უბრალოდ ჩვენი კრების საქმეთა ტექსტის სუბიექტური, მცდარი განმარტებით.
იმისთვის, რათა მკითხველი თავად დარწმუნდეს, თუ რამდენად ფუჭია წაყენებული ბრალდება, მოვიყვანთ ადგილს გ. ე. ლისიაკოვის მოხსენებიდან, რომელიც ამ საკითხს ეხება:
"მრავალი ძალისხმევა დაიხარჯა კრების ნების აღსასრულებლად არქიეპისკოპოსის, როგორც მთავარი საეკლესიო საბჭოს თავმჯდომარის, მოსკოვში გადასვლის აუცილებლობასთან დაკავშირებით. არსებული მატერიალური სახსრების შესაბამისად, გაკეთდა ყველაფერი, რაც კი ადამიანურ ძალისხმევას შეუძლია; არქიეპისკოპოსისთვის ბინა მოიძებნა და ისე მოეწყო, როგორც მის ხარისხს შეეფერებოდა. მაგრამ აქ განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს, რომ თავად არქიეპისკოპოსმა, იმის ნაცვლად, თვითონ შეეწყო ხელი საბჭოსთვის მისთვის ბინის მოძიებაში, რათა მოსკოვში უსწრაფესი გადასვლა შესძლებოდა, - იმ მომენტში, როდესაც უკვე გადასვლა იყო საჭირო, ყველაფერი გააკეთა იმისთვის, რათა ბინა ჩვენი ხელიდან წასულიყო... მას ეხმარებოდა პროტოდიაკვანი გრიშინი პ. ლ. გარდა ამისა, უნდა აღინიშნოს, რომ არქიეპისკოპოსი უკიდურესად დიდ სიჯიუტეს იჩენდა იმაში, რომ მოსკოვში გადასვლის საქმე როგორმე შეეფერხებინა. სამწუხაროდ, მთავარ საეკლესიო საბჭოს თავის ყოველ პლენარულ სხდომაზე ერთი და იგივე საკითხის - მოსკოვში გადასვლის დაჩქარების - წამოწევა უწევდა... როდესაც ყველაფერი გაკეთდა, საბინაო საკითხი ჩაიშალა, და ცხადია, თავად არქიეპისკოპოსისა და მის გარემომცველ პირთა სურვილით" (Труды Всеросс. Соборов старообрядцев, приемлющих священство от Греко-российской церкви. Московского за 1924 год. Хвалынского за 1925 г., Хвалынск, 1925г., стр. 71-72).
იმავე სულისკვეთებით გამოვიდა კრებაზე მთავარი საეკლესიო საბჭოს კიდევ ერთი წევრი, ა. მ. რიბოლოვი: "მე, როგორც მთავარი საეკლესიო საბჭოს გამგეობის წევრი, ჩემს მოვალეობად ვთვლი, ამჟამინდელ კრებას ვაცნობო, რომ მომავალში მეუფის სარატოვში ყოფნა ცნობილ პირთა გარემოცვაში დაუშვებელია, და ამდენად, მეუფეს ვთხოვოთ, აირჩიოს მუდმივი საცხოვრებელი, ოღონდ არა სარატოვში" (Там же, стр. 74-75). მოყვანილ ციტატებზე დაყრდნობით, ჩვენი ოპონენტები უაპელაციოდ ამტკიცებენ: "არ ღირს იმაზე ფიქრი, თუ "ცნობილ პირთა" რომელ "გარემოცვას" გულისხმობდნენ რიბოლოვი და ლისიაკოვი. უეჭველად, ესენი არიან განმაახლებლები. ან სხვა ვინ შეიძლება იყოს?". პასუხი ამ კითხვაზე ძალზე მარტივია.
საქმე იმაშია, რომ მეუფე ნიკოლაზე ზეწოლას ახდენდნენ და მის მოსკოვში გადასვლას ხელს უშლიდნენ არა განმაახლებლები, არამედ ჩვენი სარატოველები, როგორიც იყო, მაგალითად, ნახსენები პროტოდიაკვანი პეტრე გრიშინი. მათი ამგვარი ქცევის მიზეზი ის გახლდათ, რომ 1923 წლის 19 (6) დეკემბრის სარატოვის ყრილობის გადაწყვეტილების თანახმად, რომელმაც, ფაქტობრივად, ოფიციალურად შეიწყნარა ეკლესიის წიაღში არქიეპისკოპოსი ნიკოლა, მღვდელმთავრის კათედრა, თუნდაც დროებით, სარატოვში უნდა ყოფილიყო განთავსებული, ვადები კი არ ყოფილა განსაზღვრული. ამ გადაწყვეტილების შესაბამისად, სარატოვში დაარსდა სასულიერო საბჭო - არქიეპისკოპოსთან არსებული საეკლესიო მმართველობის ორგანო. მეუფის გარდა, სულიერ საბჭოში ცხრა წევრი შევიდა, რომელთაგან შვიდი სარატოველი იყო (Протокол Съезда, Саратов, 1924 г., стр. 6). დაარსებისთანავე სასულიერო საბჭო ენერგიულად შეუდგა მუშაობას, რადგან ყრილობამ მას დაავალა "შეემუშავებინა სამდასოვანი იერარქიის შიდა მმართველობის პროექტი" (Там же, стр. 7).
თანამშრომლები სწრაფად ჩაებნენ საქმიანობაში და შეეჩვივნენ ადმინისტრაციულ მუშაობას, ამიტომაც არაფერია გასაკვირი იმაში, რომ მოსკოვის კრების გადაწყვეტილება კათედრის გადატანის შესახებ სარატოვის სასულიერო საბჭოს ყველა წევრისთვის მისაღები არ აღმოჩნდა, მით უმეტეს, რომ ფაქტობრივად, მათგან არავინ შესულა მთავარი საეკლესიო საბჭოს შემადგენლობაში (იხ. Труды Всеросс. Соборов старообрядцев, приемлющих священство от Греко-российской церкви. Московского за 1924 год. Хвалынского за 1925 г., Хвалынск, 1925г., стр. 30-31).. ამ საკითხთან დაკავშირებით მოსკოვისა და სარატოვის დაპირისპირებაზე ნათლად მეტყველებს 1925 წლის ხვალინსკის კრების საქმეთა ტექსტი:
"სარატოვის სასულიერო საბჭოს საქმიანობის შესახებ მოისმინეს პროტოდიაკვან გრიშინის მიერ წაკითხული მოხსენება, რის შემდეგაც დაიწყო კამათი. საფუძვლიანი აზრთა გაცვლის შემდეგ გრიგოლ ეფრ. ლისიაკოვმა შემდეგი წინადადება შემოიტანა: სარატოვის სასულიერო საბჭოს საქმიანობა 1924 წლის 12 მაისის კრების ჩათვლით, ცნობილ იქნეს სწორად და მადლობის ღირსად, ხოლო ყოველივე ის, რაც ამ კრების შემდეგ გაკეთდა, ბათილად იქნეს გამოცხადებული, როგორც 1924 წლის 12 მაისის კრების დადგენილებების საწინააღმდეგო. ლისიაკოვის ამ წინადადებაზე პროტოდიაკვანმა გრიშინმა განაცხადა, რომ მთავარი საეკლესიო საბჭოს არჩევის შემდეგ სარატოვის სასულიერო საბჭომ თავისი საქმიანობა შეწყვიტა, მაგრამ მთავარი საეკლესიო საბჭოს წევრებმა, ა.მ. რიბოლოვმა და გ. ეფრ. ლისიაკოვმა დოკუმენტურად დაამტკიცეს, რომ სარატოვის სასულიერო საბჭოს მუშაობა გრძელდებოდა" (იქვე, გვ. 56-57).
სწორედ აქ ირკვევა, თუ რომელ "ცნობილ პირთა გარემოცვას" გულისხმობდნენ ლისიაკოვი და რიბოლოვი. მაგრამ ამგვარი მხილების შემდეგაც კი სარატოველები არ ნებდებოდნენ; მეუფე ნიკოლას საცხოვრებელი ადგილის საკითხზე მომუშავე კომისიის სხდომაზე, ფაქტობრივად, ყველა მათგანმა "სარატოვში მისი დატოვების" სასარგებლოდ მისცა ხმა (იქვე, გვ. 79). სარატოველებს არ სურდათ მეუფის მოსკოვში გაშვება და არ სურდა წასვლა თავად მეუფესაც, რადგან თავიდანვე დიდი გულთბილობითა და ყურადღებით მიიღეს იგი სარატოვის ძველმართლმადიდებლურ საზოგადოებაში. მას ამ ხალხის მიმართ გარკვეული სიმპათია გაუჩნდა და სუფთა ადამიანურად არ სურდა უკვე ჩამოყალიბებულ ყოფასთან განშორება. 1925 წელს მეუფეს ხომ 72 წელი შეუსრულდა და საიდუმლო არავისთვის არის ამ ასაკის ადამიანები დიდად განწყობილნი რომ არ არიან ადგილის ცვლილებისკენ. მიუხედავად ამისა, კრების გადაწყვეტილება მეუფე ნიკოლას სარატოვიდან გადასვლის შესახებ ურყევი იყო, ამიტომაც არქიეპისკოპოსი კრებით ნებას დაემორჩილა და გადავიდა. ასე დასრულდა სარატოვის სასულიერო საბჭოსა და მთავარი საეკლესიო საბჭოს შორის მეტოქეობა, რომელსაც, როგორც დავრწმუნდით, აბსოლუტურად არანაირი კავშირი არ აქვს განმაახლებლურ მოძრაობასთან.
3) ზოგიერთი ახალმოწესე აღიარებს რა მეუფე ნიკოლას ეპისკოპოსის ხარისხს, მაინც ეჭვქვეშ აყენებს მისი სარატოვის არქიეპისკოპოსის ხარისხში აყვანის კანონიერებას, რადგან ეპისკოპოსად მეუფეს ტიხონელებმა დაასხეს ხელი, არქიეპისკოპოსის ხარისხში კი განმაახლებლებმა აიყვანეს.
ამ ეჭვებთან დაკავშირებით ზემოთ უკვე ვაჩვენეთ, რომ ახალმოწესეთა სინოდმა თავისი 1929 წლის 24.07(06.08) №1864 ბრძანებით უარყო ყველა ხელდასხმა, რომელიც განმაახლებელთა სასულიერო პირებმა 1924 წლის 15 აპრილის შემდეგ აღასრულეს; შესაბამისად, განმაახლებელთა მიერ აღნიშნულ თარიღამდე აღსრულებული ყველა საიდუმლოთა სინამდვილე ახალმოწესეთა სინოდის მიერ აღიარებულია.
იმის გასაგებად, თუ როგორ გამოიყენებოდა აღნიშნული ბრძანება პრაქტიკაში, მაგალითისთვის მივმართოთ "მოსკოვის საპატრიარქოს ჟურნალის" 1932 წლის მე-7 და მე-8 ნომრებს, სადაც, კერძოდ, განიხილება განმაახლებელი ეპისკოპოსისგან ყოფილი განმაახლებელი დიაკვნის ხელდასხმის ცნობის საკითხი:
"მოისმინეს: ყოვლადსამღვდელოესი არქიეპისკოპოსის 1931 წლის 14 მარტით დათარიღებული № 122 მოხსენება: "ჩემთვის მონდობილ ეპარქიაში მცხოვრები განმაახლებელმა დიაკვანმა ჯერ კიდევ გასული, 1930 წლის ზაფხულში მომმართა მონანიებითა და თხოვნით, მიმეღო იგი წმიდა მართლმადიდებელი ეკლესიის წიაღში, რასაც დაურთო ადგილობრივ მართლმადიდებელ პროტოპრესვიტერთა და მღვდელთა საქებარი მოწმობები. მთხოვნელისგან ხელწერილების აღების შემდეგ, რომ ის აღარ გადაიხრება არცერთ განხეთქილებაში, და ვინაიდან ხელთ მაქვს სულიერი მოძღვრისაგან დადასტურებული გულწრფელი მონანიების მოწმობა, ის მართლმადიდებელი ეკლესიის სასულიერო პირთა რიგებში მივიღე, ხოლო მისთვის დიაკვნის საღვთო ხარისხის ცნობის საკითხი უმაღლესი საეკლესიო ხელისუფლების გადასაწყვეტად წარვადგინე.
საქმე იმაშია, რომ მას 1923 წლის 23 აპრილს განმაახლებელმა პერვომაისკელმა ეპისკოპოსმა იოსებმა (მიხალჩუკი) დაასხა ხელი; ამ უკანასკნელს, 1922 წელს, კანონიერი საეკლესიო ხელისუფლების კურთხევის გარეშე, დაქვრივებული პროტოპრესვიტერის ხარისხიდან მღვდელმთავრად ხელი დაასხეს, ეკლესიის ერთობას განდგომილმა სამმა ყოვლადუსამღვდელოესმა: ევდოკიმემ, იუვენალიმ და გერასიმემ. ვფიქრობ, არსებული პრეცედენტების გათვალისწინებით, წმიდა მართლმადიდებელ ეკლესიასთან შეერთების შემდეგ, შესაძლებელია ცნობილ იქნეს მისი დიაკვნად ხელდასხმა, თუკი მას განვიხილავთ როგორც თავის დროზე უკანონოს, მაგრამ არა ბათილს, რაც არ მოითხოვს აღნიშნული სასულიერო პირის ხელახლა დიაკვნად კურთხევას; ამდენად, შესაძლებელია მისთვის ღვთისმსახურების ნებართვის მიცემა და მღვდლად კურთხევა, რასაც თავადაც ითხოვს და იმ სოფლის მრევლიც, რომელსაც მღვდელი არ ჰყავს. თუმცა, ეს ცნობა საჭიროებს კრებით-სამღვდელმთავრო განსჯასა და დამტკიცებას" (1).
_____________________
1. ანალოგიური შემთხვევა: 1922 წლის 30 სექტემბერს განმაახლებლებმა ეპისკოპოსად აკურთხეს მიხეილ პოსტნიკოვი, ხოლო 1944 წელს ის საპატრიარქომ თავისსავე ხარისხში მიიღო და ჯერ არხანგელსკის კათედრაზე დააწესა, შემდეგ კი პენზისა და ინსარის კათედრებზეც.
_____________________
სინოდის ეს დადგენილება სულაც არ არის უნიკალური, იგი ასახავს იმ პერიოდის ახალმოწესეობრივი ეკლესიის ჩვეულებრივ პრაქტიკას.
როგორც დადგენილებიდან ჩანს, სინოდმა ნამდვილად ცნო დიაკვნის ხელდასხმა, რომელიც 1923 წლის 23 აპრილს აღასრულა განმაახლებელმა ეპისკოპოსმა, რომელიც, თავის მხრივ, ასევე განმაახლებლებმა აკურთხეს 1922 წელს. ხოლო მეუფე ნიკოლა მღვდელმთავრად ხელდასხმულ იქნა 1921 წლის 11 ივლისს, განმაახლებლური განხეთქილების წარმოშობამდე, არქიეპისკოპოსის ხარისხში კი აყვანილ იქნა სინოდის 1922 წლის 28 სექტემბრის №108 ბრძანების თანახმად. მაშასადამე, იმ ახალმოწესეებმა, რომლებიც კანონიკურად ცნობენ მიტროპოლიტ სერგის (სტრაგოროდსკის) თავმჯდომარეობით მიღებულ სინოდის გადაწყვეტილებებს, კანონიერად უნდა ცნონ ნიკოლას (პოზდნევის) არქიეპისკოპოსის ხარისხიც.
4) არქიეპისკოპოს ნიკოლას ბრალად სდებენ იმ ფაქტსაც, რომ ის "ძველმორწმუნეობაში გადასვლის დღეს საკათედრო ტაძარში ასრულებდა უკანასკნელ საღვთო ლიტურგიას, რომლის დროსაც მან მღვდლად ხელდასხმა აღასრულა" (Протокол Съезда, Саратов, 1924 г., стр. 5). რა კრიმინალს ხედავენ ამ ყველაფერში, გაუგებარია, მაგრამ რადგან ასეთი კითხვა გაჩნდა, აუცილებლად მიგვაჩნია განვმარტოთ, თუ რატომ მოხდა ეს.
მწარე გამოცდილებითა და წარსული წარუმატებლობებით განსწავლულმა ჩვენმა წინაპრებმა გადაწყვიტეს გაეთვალისწინებინათ ყველა შესაძლო თუ შეუძლებელი ნიუანსები არქიეპისკოპოსის ეკლესიასთან შემორთების საქმეში. სიმართლე რომ ვთქვათ, სწორედ მათი დაჟინებული მოთხოვნით აღასრულა არქიეპისკოპოსმა საჯაროდ, მოწმეთა თანდასწრებით, საღვთო ლიტურგია და ჩაატარა ხელდასხმა, რაც გარეშე მოწმეთათვის მისი სამღვდელმთავრო კანონიკური ქმედითუნარიანობის საუკეთესო მტკიცებულებად იქცა. აი, რას მოგვითხრობენ ამის შესახებ ოფიციალური დოკუმენტები:
"ცხადი ხელდასხმის ფაქტი, ყოველგვარ დოკუმენტურ მონაცემებს რომ თავი დავანებოთ, დამტკიცებულ იქნა ჩვენი წარმომადგენლების მიერ, რომლებიც მოწმობდნენ, რომ საკუთარი თვალით იხილეს როგორ დაასხა არქიეპისკოპოსმა ხელი მღვდლად... ეს დასტური არა მხოლოდ ფაქტობრივი, არამედ ოფიციალური ხასიათისაც იყო" (Труды Всеросс. Соборов старообрядцев, приемлющих священство от Греко-российской церкви. Московского за 1924 год. Хвалынского за 1925 г., Хвалынск, 1925г., стр. 8).
სხვათა შორის, თავის დროზე ბელოკრინიციელი დეპუტატები, პავლე და ალიპი მოწმობდნენ, რომ საკუთარი თვალით იხილეს ხელდასხმა, რომელშიც ბელოკრინიცის იერარქიის ფუძემდებელი, მიტროპოლიტი ამბროსი მონაწილეობდა. აგრეთვე, მათ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს კანცელარიაში აიღეს ცნობა, - რომელიც მიტროპოლიტ ამბროსის ერთი საღვთო ლიტურგიის აღსრულების ნებას რთავდა, - როგორც მისი კანონიკური ქმედუნარიანობის მოწმობა. ამდენად, სრულიად გაუგებარია ის ირონია, რომლითაც ზოგიერთი ბელოკრინიციელი ქრისტიანი მოიხსენიებს იმ ხელდასხმას, რომელიც არქიეპისკოპოსმა ნიკოლამ ძველმართლმადიდებელ ეკლესიასთან შეერთების დღეს აღასრულა (С.Г. Вургафт, И.А. Ушаков, Старообрядчество. Лица, предметы, события и символы. Опыт энциклопедического словаря, М.: Церковь, 1996г., стр. 194).
5) ჩვენი ბელოკრინიციელი ძმების კიდევ ერთი გამოკვეთილი წარმომადგენელი, მათი დაუღალავი აპოლოგეტი ფ. ე. მელნიკოვი აძაგებდა მეუფე ნიკოლას, ჩვენს ეკლესიას და ამტკიცებდა: "ამბროსი შეუერთდა ბერძნულ ეკლესიას, რომელიც სრულიად უცხო იყო ყოველგვარი ბოლშევიზმისთვის. ნიკოლა კი ეგრეთ წოდებულ "ჟივისტურ", მონურად ბოლშევიკურ, "წითელ" ეკლესიაში გადავიდა... გაქცეულმღვდლიანთა იერარქია შექმნილია მხოლოდ თანამედროვე გაქცეულმღვდლთა ბელადების თავმოყვარეობითა და ინტრიგებით: აქ არ ყოფილა არც ცრემლები, არც ტანჯვა" (Ф.Е. Мельников, Краткая история древлеправославной (старообрядческой) церкви. Изд-во БГПУ, 1999г., стр. 351-352).
განმაახლებელთა მიმართ წაყენებული ბრალდებები მელნიკოვს თითქოსდა ავტომატურად გადააქვს ძველმართლმადიდებლურ ეკლესიაზეც, სხვა შემთხვევაში, რა საჭირო იყო ამ ყველაფრის წერა? ამასთან დაკავშირებით, აუცილებლად მიგვაჩნია მკითხველს გავაცნოთ დოკუმენტი, რომელიც ნათელს ჰფენს იმას, თუ ვინ იყო სინამდვილეში ბოლშევიკების მონურად ერთგული და იდეურად დაკავშირებული განმაახლებლებთან. აღნიშნული დოკუმენტი, რომელსაც ხელს აწერს ქრისტეს სარწმუნოების მძვინვარე მტერი ემელიან იაროსლავსკი (გუბელმანი), ასე იწოდება: "Краткий информационный отчет Антирелигиозной комиссии ЦК РКП(б)" ("რკპ(ბ) ცკ-ის ანტირელიგიური კომისიის მოკლე საინფორმაციო ანგარიში") 1923 წლის 1 მაისიდან 15 სექტემბრამდე გაწეული სამუშაოების შესახებ" და მასში, კერძოდ, ნათქვამია:
"აგვისტოს თვეში ძველმორწმუნეთა სრულიად რუსეთის არქიეპისკოპოსმა მელეტიმ (ძველმა, პოპულარულმა ძველმორწმუნე მღვდელმთავარმა) (იგულისხმება სსრკ-ში ბელოკრინიცის იერარქიის მეთაური მელეტი (კარტუშინი), მოსკოვისა და სრულიად რუსეთის არქიეპისკოპოსი (1915-1934)) ორ თავის თანაშემწესთან ერთად გამოსცა მოწოდება, სადაც ცალსახად გმობს იმ ძველმორწმუნეებს, რომლებმაც მიატოვეს საბჭოთა რუსეთი და საზღვარგარეთ გაიქცნენ, აგრეთვე გმობს თავად ტიხონის ქმედებებს, რომელიც მთელი თავისი საეკლესიო-საპატრიარქო მოღვაწეობის განმავლობაში მხოლოდ და მხოლოდ კონტრრევოლუციური საქმეებით იყო დაკავებული. ამ მოწოდებაში ის აგრეთვე წერს, რომ მხოლოდ საბჭოთა ხელისუფლება ახორციელებს მათი მოძღვრის - ქრისტეს მიერ დაბარებულ იდეებს, და რომ მხოლოდ მას შეუძლია დააკმაყოფილოს შრომისმოყვარე ხალხის მოთხოვნილებები. უფრო მეტიც, ძველმორწმუნეები და ერთმორწმუნეები (ავსტრიული მიმართულების პირველი ძველმორწმუნეები), რომლებიც უფრო ახლოს დგანან თანამედროვე ეკლესიასთან, აპირებენ და უკვე ახორციელებენ კიდეც თავიანთი განმაახლებლური ცენტრის, საეკლესიო უმაღლესი ერთმორწმუნეობრივი სამმართველოს შექმნას მოსკოვში, და იდგებიან იმ თვალსაზრისზე, რომ დაგმონ ყველა ის პირი, ვინც პირდაპირ თუ ირიბად აზიანებდა საბჭოთა ხელისუფლებას და დღემდე არ მოუნანიებია მის წინაშე. მათ განაცხადეს, რომ ეს ორგანიზაცია პოლიტიკურ მიმართებაში განმაახლებელთა ქცევის ხაზს იცავს და სრულიად უარყოფითად არის განწყობილი ტიხონისა და მისი საქმიანობის მიმართ" (Н.Н. Покровский, С.Г. Петров, «Архивы Кремля. Политбюро и Церковь 1922-1925», М.- РОССПЭН, 1997г., кн.1, стр. 425).
ამ დოკუმენტიდან სრულიად ნათელი ხდება, თუ ვინ იყო სინამდვილეში ფ. ე. მელნიკოვის დროს "წითელი" და ვინ იყო განმაახლებელი... უბრალოდ, თევდორე ექვთიმეს ძეს, რომელიც ჩვენი ეკლესიის მიმართ მწვავე სიძულვილით არის შეპყრობილი, როგორც ჩანს, დაავიწყდა წმიდა წერილის სიტყვები: "რას ხედავ ბეწვს შენი ძმის თვალში, ხოლო შენსაში დირესაც ვერა გრძნობ? ან როგორ შეგიძლია უთხრა შენს ძმას: ძმაო, მოდი ამოგიღო ბეწვი თვალიდან, და შენს თვალში კი დირესაც ვერ ხედავ? თვალთმაქცო, ჯერ შენი თვალიდან ამოიღე დირე და მერეღა ნახავ, როგორ ამოიღო შენი ძმის თვალიდან ბეწვი" (ლუკ. 6:41, 42). მელნიკოვის უხეშ გამონათქვამებს თავმოყვარეობასა და ინტრიგებზე, აგრეთვე ცრემლებსა და ტანჯვაზე, მთლიანად მის სინდისს ვანდობთ.
6) 2004 წლის ზამთარში, ინტერნეტში, ერთ-ერთი ბელოკრინიციული სამრევლოს ვებსაიტზე, ვინმე დიაკვანმა ვალერი ტიმოფეევმა გამოაქვეყნა რიგი დოკუმენტები ბელოკრინიცის იერარქიის ყაზან-ვიატკის ეპისკოპოს ფილარეტის არქივიდან, რომლებმაც, მისი აზრით, დიდი მღელვარება უნდა გამოიწვიოს ძველმორწმუნეთა გარემოში. ამ მასალას ეწოდება "არქიეპისკოპოს ნიკოლას საქმე გაქცეულმღვდლიანელებთან". მკითხველი კიდევ უფრო მეტად რომ დააინტრიგოს ამ მასალით, ის ხმამაღა აცხადებს, "ეს პუბლიკაცია ჯერაც გამოუქვეყნებელი დოკუმენტიაო". ამით მას იმის ჩვენება სურს, რომ აი, არავინ იცოდა სიმართლე, ახლა კი გაიგებენ - მან გამოავლინა.
რა დოკუმენტებია ეს, იკითხავს მკითხველი? ისევ და ისევ "ასლთა ასლები", რომლებიც 20-იან წლებში ხელიდან ხელში გადადიოდა და რომელთა უსაფუძვლობაც, თავის დროზე, საკმაოდ ნათლად აჩვენა მთავარმა საეკლესიო საბჭომ, როგორც ამის შესახებ ზემოთ ითქვა. შესაძლოა, ისინი არ იყო ცნობილი მამა დიაკვნისთვის, მაგრამ ძირითადად ყველასთვის ცნობილია, თუმცა არავის და არასოდეს არ უნახავს ისინი ორიგინალში...
თუმცა, იმისათვის, რათა ე. წ. დოკუმენტის: "არქიეპისკოპოს ნიკოლას საქმე გაქცეულმღვდლიანელებთან" სრული უსაფუძვლობა რომ ვაჩვენოთ, თანმიმდევრულად განვიხილავთ მასში არსებულ ყველა მასალას.
დოკუმენტებს იმ თანმიმდევრობით განვიხილავთ, რა თანმიმდევრობითაც წარადგინა ისინი თავად დიაკვანმა ვალერიმ.
ა) დიაკვანი ვალერი წერს: "ახალმოწესეობრივი საპატრიარქო ეკლესიის ტვერის მიტროპოლიტის, სერაფიმეს მოწმობა იმის შესახებ, რომ სარატოვის ეპარქიის ყოფილი ვიკარიოსი, ბალაშოვის ეპისკოპოსი ნიკოლა (პოზდნევი), 14 მღვდელმთავრისა და პატრიარქ ტიხონის მეთაურობით, კრებითი დადგენილებით იყო მსჯავრდებული და როგორც განმაახლებლობაში გადახრილს, ჯერ კიდევ 1923 წლის ივლისში, ანუ "გაქცეულმღვდლიანელებთან" გადასვლამდე სამი თვით ადრე, ღვთისმსახურება აკრძალული ჰქონდა".
იმის შესახებ, თუ რას წარმოადგენს ეს "მოწმობა" და როგორია თავად მოწმე, ზემოთ უკვე ვისაუბრეთ; თუმცა, მიტროპოლიტ სერაფიმეს ცილისწამების საბოლოოდ უარსაყოფად, მოვიყვანთ დოკუმენტს, რომელიც იმავე ეპისკოპოს ფილარეტის არქივში, მე-18 ფურცელზე ინახება. ეს არის ბატონ ჩუხლონცევის წერილი პატრიარქ ტიხონისადმი, დათარიღებული 1924 წლის 17 ოქტომბრით, რომელშიც, კერძოდ, ნათქვამია:
"თქვენო უწმინდესობავ, წინა ჯერზე ამბობდით, რომ სარატოველი ეპისკოპოსი ნიკოლა განმაახლებლობასა და "ჟივოცერკოვნიკთა" განხეთქილებაში გადახრის გამო, ძველმორწმუნეობაში გადასვლამდე, საერთო აკრძალვით დასაჯეთ, მეორედ კი ერთპიროვნულად აუკრძალეთ მას ღვთისმსახურება".
მაშასადამე, ამ წერილიდან ნათლად ჩანს, რომ პატრიარქმა ტიხონმა პირადად დაუდასტურა ჩუხლონცევს, რომ არსებობდა ორი აკრძალვა: პირველი - საერთო, ხოლო მეორე - კერძო.
ისტორიიდან ცნობილია, რომ განმაახლებელ სასულიერო პირებს საერთო აკრძალვა პატრიარქმა ტიხონმა 1923 წლის 07(20) დეკემბერს დაადო (დადგენილება №160); მაშასადამე, თავად ტიხონის მოწმობით, პირველი აკრძალვა არქიეპისკოპოს ნიკოლაზე დაწესდა არა 1923 წლის ივნისში, როგორც ცრუდმოწმობს მიტროპოლიტი სერაფიმე, არამედ 1923 წლის დეკემბერში - ანუ არა მეუფე ნიკოლას ძველმართლმადიდებლობასთან შეერთებამდე, არამედ მის შემდეგ.
იმავე თვის 17 (30) რიცხვში მას მოჰყვა მეორე აკრძალვაც - პატრიარქთან არსებული სინოდის №176 დადგენილებით, რომელშიც ნათქვამია, რომ ეპისკოპოსი ნიკოლა ჩამოშორდება მის მიერ დაკავებულ ბალაშოვის კათედრას და ეკრძალება ღვთისმსახურება "განხეთქილებაში - (გაქცეულმღვდლიანთა მიმდინარეობაში) გადახრის გამო". ამასთან, როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა, პატრიარქის კანცელარიამ ოფიციალური ცნობით დაადასტურა, რომ არქიეპისკოპოს ნიკოლას შესახებ არანაირი სხვა დადგენილება თუ გადაწყვეტილება პატრიარქ ტიხონისა და მასთან არსებული სინოდის მიერ, ან სხვა კრებითი დადგენილებებით, ზემოთ ხსენებული 1923 წლის 17(30) დეკემბრის №176 დადგენილების გარდა, არ ყოფილა არც 1923 და არც 1924 წლებში.
ბ) დიაკვანი ვალერი წერს: "რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის განმაახლებლური სინოდის ბრძანების ასლი ნიკოლოზ (პოზდნევის) სარატოვის განმაახლებლური ეკლესიის ეპისკოპოსად დადგენის შესახებ".
ეს არის სინოდის 1924 წლის 5 სექტემბრის №2004 ბრძანების ასლი სარატოველ ეპისკოპოს ნიკოლასადმი, მისი სარატოვის კათედრაზე დანიშვნის შესახებ.
გაუგებარია, რას ემსახურება ეს დოკუმენტი; ეს თუ არის 1923 წლის ბრძანების ასლი ეპისკოპოს ნიკოლას სარატოვის კათედრაზე დანიშვნის შესახებ, მაშინ გაუგებარია, რატომ მოჰყავთ იგი ბრალდების დასამტკიცებლად, მაშინ, როცა ის ადასტურებს მეუფე ნიკოლას მღვდელმთავრულ ხარისხს; ხოლო თუ ეს ბრძანება უშუალოდ 1924 წელს ეხება, მაშინ მისი სიყალბე უბრალოდ თვალშისაცემია, რადგან 1924 წლის დასაწყისიდან 1925 წლამდე სარატოვის განმაახლებლურ ეპარქიას ეპისკოპოსი გერასიმე (სტროგანოვი) მეთაურობდა, ხოლო მეუფე ნიკოლა, სარატოვის კათედრაზე არქიეპისკოპოსის ხარისხში აყვანით, სინოდის 1922 წლის 28 სექტემბრის №108 ბრძანებით დაინიშნა, და ძველმართლმადიდებელ ეკლესიასთან შეერთების შემდეგ სინოდისგან სარატოვის ეპარქიაზე არანაირი დანიშვნა არ მიუღია.
გ) დიაკვანი ვალერი წერს: "განმაახლებელთა სინოდში ეპისკოპოს ნიკოლოზის მიერ შეტანილი შუამდგომლობების ასლები, სადაც ის ითხოვს ნებას, შეუერთდეს გაქცეულმღვდლიანელებს როგორც ეპისკოპოსი, და მისი ვალდებულება "გააერთიანოს ყველა ვინც განხეთქილებაშია და დააახლოვოს ისინი" განმაახლებლურ ეკლესიასთან, აგრეთვე მისი ვალდებულება, სიცოცხლის ბოლომდე იმყოფებოდეს ლოცვით ურთიერთობაში განმაახლებლურ ეკლესიასთან; განმაახლებლური სინოდის სხდომის ოქმი, რომელიც შეიცავს ნებართვასა და პირობებს ეპისკოპოს ნიკოლოზის "გაქცეულებთან" გადასვლის შესახებ".
მთელი ეს მასალა უკვე უარყოფილია ზემოთ მოყვანილ მთავარი საეკლესიო საბჭოს მოწოდებაში, თუმცა, იმისათვის, რომ კიდევ უფრო ნათლად ვაჩვენოთ მათი სრული უსაფუძვლობა, მივუთითებთ მათში არსებული ინფორმაციის შეუსაბამობას საყოველთაოდ ცნობილ ისტორიულ ფაქტებთან.
ამრიგად, სინოდის 1923 წლის 29 ოქტომბრის მითიურ დადგენილებაში გაცემულია თანხმობა არქიეპისკოპოს ნიკოლას ძველმორწმუნეებთან გადასვლაზე, მაგრამ ამასთან დაყენებულია აუცილებელი პირობა, რომ გადასვლას არ უნდა ახლდეს (მწვალებელთა ან სქიზმატიკოსთა) მიღების არანაირი წეს-განგება, წინააღმდეგ შემთხვევაში არქიეპისკოპოს ნიკოლას ღვთისმსახურება აეკრძალება; მიუხედავად ამისა, ყველასთვის ცნობილია, რომ მეუფე ნიკოლა ძველმართლმადიდებელ ეკლესიას მირონცხებით შეუერთდა, მაშასადამე, სინოდსა და არქიეპისკოპოს ნიკოლას შორის რომც ყოფილიყო რაიმე შეთანხმება, მირონცხების შემდეგ ის სრულიად დაკარგავდა ძალას. რაც შეეხება იმ აკრძალვას, რომელიც სინოდმა არქიეპისკოპოს ნიკოლას დაადო, შემდეგს ვიტყვით: ვინაიდან მეუფე განუდგა მწვალებლებს და მართლმადიდებლობას დაუბრუნდა, განმაახლებელთა ყველა აკრძალვა მასზე აბსოლუტურად არანაირ ძალას არ ფლობს. ვის ვის, და ბელოკრინიციელ დიაკვან ტიმოფეევს, ეს კარგად უნდა სცოდნოდა. მიტროპოლიტ ამბროსისაც ხომ ჰქონდა აკრძალვა თავისი პატრიარქისგან, თუმცა ბელოკრინიციელმა ქრისტიანებმა სამართლიანად არ ცნეს ეს აკრძალვა, და არა იმიტომ, რომ ის ამბროსის გაქცევის შემდეგ იქნა დადებული, არამედ იმიტომ, რომ ის მეორე კატეგორიის ერეტიკოსმა დაადო (2).
_____________________
2. Третье правило III Вселенского Собора гласит: "ქალაქის ან სოფლის სამღვდელო დასის წევრებს, რომლებსაც მართლმადიდებლური განსწავლულობის გამო, ნესტორისა და მისი თანამზრახველების მიერ მღვდელმსახურება ჰქონდათ აკრძალული, თავის ხარისხში აღვადგენთ. ამასთან, ვბრძანებთ, რომ მართლმადიდებელთა მსოფლიო კრების თანამოაზრე სასულიერო პირები არ დაემორჩილონ განდგომილ და მართლმადიდებლობის უარმყოფელ ეპისკოპოსებს".
_____________________
ამ სინოდის დადგენილების ისტორია შეიცავს კიდევ ერთ სულელურ შეცდომას, კერძოდ მასში მოცემული პირობების მეოთხე პუნქტს, რომელიც ამბობს: "ეპისკოპოს ნიკოლას საცხოვრებელი ადგილი არ უნდა იყოს სარატოვი და სარატოვის გუბერნია". აქ უნდა დაფიქრდნენ ახალმოწესეები, რომლებიც ცდილობენ დაამტკიცონ არქიეპისკოპოს ნიკოლას კავშირი განმაახლებლებთან მით, რომ არქიეპისკოპოსს არ სურდა სარატოვის დატოვება ეკლესიასთან შეერთებისას. თუ დავიჯერებთ ამ კავშირს, მაშინ უნდა ვაღიაროთ ამ სინოდის დადგენილების ნამდვილობაც, მაგრამ ამ შემთხვევაში მივიღებთ აშკარა წინააღმდეგობას: არქიეპისკოპოს ნიკოლას არ სურდა სარატოვიდან წასვლა იმიტომ, რომ (ახალმოწესეთა თვალსაზრისით) განმაახლებელთა სინოდს ემორჩილებოდა, სინოდმა კი, თავის მხრივ, აუკრძალა არქიეპისკოპოს ნიკოლას სარატოვში ცხოვრება... ამრიგად, არქიეპისკოპოს ნიკოლას სარატოვის დატოვების საყოველთაოდ ცნობილი უსურველობა არის ფაქტი, რომელიც მას ყოველმხრივ ამართლებს.
ყველა ეს გარემოება ცალსახად მეტყველებს როგორც ამ განმაახლებლური დადგენილების, ასევე, ყველა სხვა "დოკუმენტის" სიყალბეზე. ამ მოსაზრებას ადასტურებს ის ფაქტიც, რომ დიაკვან ტიმოთეს მიერ წარმოდგენილ "ასლებს ასლებიდან" არა აქვს არც ბეჭდის, არც თარიღისა და არც სარეგისტრაციო ნომრის (3) კვალიც კი. მაშასადამე, ისინი არსად და არანაირად არ არის რეგისტრირებული და ოფიციალურ დოკუმენტებს არ წარმოადგენენ.
_____________________
3. ვფიქრობთ, რომ დოკუმენტებზე არ არის იმ პირთა ორიგინალური ხელმოწერაც კი, ვისი გვარებიც მათზეა მითითებული. მამა ტიმოთეს პუბლიკაციიდან ამის შესახებ ცალსახა დასკვნის გამოტანა შეუძლებელია, თუმცა ჩვენს ხელთ არის მსგავსი "ამოტვიფრული ბეჭდის ასლები", რომლებზეც აბსოლუტურად არაფერია. თავის დროზე, ეს "დოკუმენტები" ერთ-ერთმა ბელოკრინიციელმა მღვდელმა გადმოგვცა და ისინი ზუსტად იმავე წყაროდან მომდინარეობს, საიდანაც მამა ტიმოთეს პუბლიკაცია. სხვათა შორის, მამა დიაკვნის პუბლიკაციაშიც შეინიშნება გარკვეული კანონზომიერება: თუ დოკუმენტზე ვინმეს ორიგინალური ხელმოწერა ან ბეჭედია, მამა ტიმოთე ამას აუცილებლად მიუთითებს სქოლიოში, როგორც ეს, მაგალითად, მე-19 და მე-20 სქოლიოებშია. თუმცა, არსებულ სქოლიოებში მოხსენიებულია მხოლოდ არქიეპისკოპოს მელეტის ავტოგრაფი და მისი ბეჭედი...
_____________________
მაგრამ ვინ შეიძლება ყოფილიყო ამ მისტიფიკაციების ავტორი? როგორც იტყვიან ხოლმე: "ვისთვის არის ეს მომგებიანი?" არ ჩამოვთვლით ყველას, რადგან მათ თავადაც კარგად უწყიან ყველაფერი საკუთარ თავზე; მხოლოდ მცირედით შევეხებით იმ ადამიანს, რომლის სახელიც დოკუმენტების უმრავლესობის ქვეშ არის მითითებული.
სინოდის წევრი და მისი მდივანი, პროფესორი ვასილ ბელოლიკოვი, განმაახლებლობის ისტორიაში ძალზედ შესამჩნევი და ოდიოზური ფიგურაა. ამასთან დაკავშირებით, ნიშანდობლივია ის დახასიათება, რომელიც ბელოლიკოვს თანამედროვეებმა მისცეს. 1923 წლის განმაახლებლურ კრებაზე, მონასტრებისა და მონაზვნობის საკითხზე, "მამაო პოპოვის შემდეგ სიტყვით გამოვიდა ვ. ბელოლიკოვი. ეს იყო ნიჭიერი და მეცნიერი კაცი, თუმცა, გამოირჩეოდა გარკვეული თავშეუკავებლობით და, ამასთანავე, ბახუსისადმი მიდრეკილებასაც იჩენდა. ღვინის ორთქლის გავლენის ქვეშ, ის ზოგჯერ წარმოუდგენელ და ექსცენტრულ საქციელს ჩადიოდა. მისი გამოსვლა მონაზვნობის საკითხზე ექსტრავაგანტურობით უფრო გამოირჩეოდა, ვიდრე დამაჯერებლობით. ნახევარი საათის განმავლობაში ის ბერებს უხეში გინებით ლანძღავდა, ყველაზე საზარელ ამბებს ჰყვებოდა კიეველ ბერებზე, თვითონაც ხომ კიევიდან იყო წარმოშობით" (ა. ლევიტინ-კრასნოვი, ვ. შავროვი, "ნარკვევები რუსული საეკლესიო შფოთვის ისტორიიდან", მოსკოვი, 1996 წ., გვ. 288).
მაშ, შეგვიძლია თუ არა მართლმადიდებელი მღვდელმთავრის წინააღმდეგ მოწმედ მივიღოთ ექსცენტრული ლოთი და ერეტიკოსი? ეკლესიის კანონების თანახმად - არა! (4) ამასთან, ამ დახასიათების გარდა, ჩვენთვის ცნობილია, რომ სწორედ ბელოლიკოვი ხელმძღვანელობდა განმაახლებელთა შორის ბრძოლას ძველმართლმადიდებლობის წინააღმდეგ. თავისი "წარმატებების" შესახებ, 1924 წელს, მან პათოსით აცნობა განმაახლებელთა "დიდ წინასაკრებო თათბირს" რითაც მთელი მოხსენება წაიკითხა "სექტანტობასთან ბრძოლის შესახებ" (ა. ლევიტინ-კრასნოვი, ვ. შავროვი, "ნარკვევები რუსული საეკლესიო შფოთვის ისტორიიდან", მოსკოვი, 1996 წ., გვ. 418).
_____________________
4. "ვინაიდან ბევრს სურს არეულობა შემოიტანოს და საეკლესიო წესრიგი დაარღვიოს, ამიტომ მტრული და ცილისმწამებლური ბრალდებით გამოდიან ეკლესიის მმართველი მართლმადიდებელი ეპისკოპოსების წინააღმდეგ; მათ მხოლოდ ერთი მიზანი აქვთ: ჩრდილი მიაყენონ ღვთისმსახურთა კეთილ სახელს და მშვიდობიან მრევლში შფოთი შეიტანონ. ამის გამო კონსტანტინოპოლში მოწვეულ წმიდა კრებაზე შეკრებილმა ეპისკოპოსებმა სათნოდ მივიჩნიეთ შემდეგი განჩინება გამოგვეტანა: არ შეიძლება გამოძიების გარეშე რომელიმე პირის ბრალმდებლად მიღება; ეკლესიის მეთაურზე საჩივრის შემოტანის უფლება ყველას განურჩევლად არა აქვს, მაგრამ არც ყველას ეკრძალება. ... პირველ რიგში არ უნდა მიეცეთ მწვალებლებს უფლება მართლმადიდებელ ეპისკოპოსებს საეკლესიო საქმეებში დასდონ ბრალი". ამავეზე მეტყველებს წმიდა მოციქულთა 75-ე კანონი, მეოთხე მსოფლიო კრების 21-ე კანონი, აგრეთვე კართაგენის კრების მე-8, მე-19, 128-ე, 129-ე და 130-ე კანონები.
_____________________
ამრიგად, ზემოთქმულის გათვალისწინებით, იკვეთება ერთადერთი დასკვნა: მთელი ეს ისტორია თითქოსდა მეუფე ნიკოლასა და განმაახლებლებს შორის არსებული შეთქმულების შესახებ, სხვა არაფერია, თუ არა განმაახლებლური სინოდის პროვოკაცია.
დ) დიაკვანი ვალერი წერს: "მასალები სარატოველი ეპისკოპოსის, ნიკოლას, განმაახლებლობიდან "გაქცეულებთან" ორგზისი შეერთების შესახებ".
სიმართლე რომ ვთქვათ, "მასალები" ძალზედ ხმამაღალი სიტყვაა, რადგან ამ საკითხზე ცნობილია მხოლოდ კლიმენტი ლოგვინოვის, სახელგანთქმული ავანტიურისტისა და განდგომილის პირადი მოწმობა. ლოგვინოვმა ბელოკრინიციელებს აცნობა, რომ თითქოსდა მან არქიეპისკოპოსი ნიკოლა ძველმართლმადიდებელ ეკლესიას 1923 წლის 11 ოქტომბერს შეუერთა, ხოლო შემდეგ ეს მოქმედება 22 ოქტომბერს განმეორდა. თუ ვინმეს სურს ენდოს ამ კაცის სიტყვებს, ჩვენ მას არ შევაჩერებთ, თუმცა ჩვენი მხრიდან აღვნიშნავთ, რომ კლიმენტისთვის არავის დაუვალებია ეკლესიასთან არქიეპისკოპოსის შეერთების აღსრულება; მას მხოლოდ ის ევალებოდა, რომ მეუფე ნიკოლასთვის გადმოსვლის პირობები გაეცნო. რაც მან, სხვათა შორის, თავადაც აღნიშნა ბელოკრინიციელებთან საუბრისას და დაამოწმა, რომ არქიეპისკოპოსზე მირონცხება არ აღუსრულებია, აღსარება არ ჩააბარებინა და, მაშასადამე, არც მიღების წეს-განგება აღუსრულებია.
ის, რომ მან მოლაპარაკებები ეკლესიასთან შეერთებად გაასაღა, ჩვენ სულაც არ გვაკვირვებს, რადგან სიცრუე ყოველთვის ახასიათებდა ამ პიროვნებას. მან მოტყუებით მიიღო ეპისკოპოსის ხარისხი არქიეპისკოპოს ანდრია უხტომსკისგან, რის შემდეგაც შეეცადა შფოთი აღეძრა ჩვენს თემებში, რაზეც ძალზედ ნათლად მეტყველებს თავად არქიეპისკოპოსი ანდრია: "მე ვეუბნებოდი ეპისკოპოს კლიმენტის, რომ ჩვენი საქმე იმდენად წმიდა და დიდებულია, და ჩვენ ისეთ საპასუხისმგებლო ჟამს განვიცდით, რომ არ უნდა დავუშვათ უმცირესი სიცრუეც კი, არც ჩვენს საქმეებში და არც ჩვენს სიტყვებში... გარკვეული ხნის შემდეგ შევიტყვე, რომ ეპისკოპოსი კლიმენტი თავის საძმოს შორის სრულიად არაეპისკოპოსურად იქცეოდა და თავის საძმოს ისეთი რამეები უამბო, რამაც მათ უფლება მისცა, ეჭვი შეეტანათ ჩემშიც, თითქოსდა ძველმორწმუნეობის მიმართ არაწმიდა და ბოროტგანზრახული მიზნები მქონდა" (М. Зеленогорский. «Жизнь и деятельность архиепископа Андрея», М.: ТЕРРА, 1991г., стр. 198-199).
როდესაც კლიმენტის ჩანაფიქრი ჩაიშალა, ის უეცრად "დარწმუნდა" ბელოკრინიცელთა იერარქიის ჭეშმარიტებაში, რომლისგანაც დიდი პატივი და ალერსი ხვდა წილად და ირკუტსკის კათედრაზეც დაამკვიდრეს. მაგრამ იქაც არ მიუტოვებია თავისი ანტიკანონიკური მისწრაფებები და მოურიდებლად შევიდა ევქარისტიულ ერთობაში ყველა მიმდინარეობის ახალმოწესეებთან, აგრეთვე ყოველგვარი გარჩევის გარეშე ასხამდა ხელს სასულიერო პირებს ნებისმიერი აღმსარებლობისთვის. საბოლოოდ, მის ცნობაზე უარი თქვეს ბელოკრინიცულმა სამრევლოებმაც (С.Г. Вургафт, И.А. Ушаков. «Старообрядчество. Лица, предметы, события и символы. Опыт энциклопедического словаря», М.: Церковь, 1996г., стр. 142).
თუმცა კლიმენტი ამით არ დაკმაყოფილდა. 1928 წლიდან ის აღარსად მოიხსენიება როგორც ბელოკრინიციელი ეპისკოპოსი, არამედ მოქმედებს სრულიად დამოუკიდებლად, 1938 წელს მის დაპატიმრებამდე. მის ყველაზე ცნობილ ნაყოფად იქცა ე. წ. კლიმენტიანელთა შტო კატაკომბურ ეკლესიაში. ამრიგად, ჩვენ ვერ ვხედავთ ვერანაირ საფუძველს ვენდოთ ასეთი მზაკვარი კაცის მოწმობას, რომელსაც ძველმორწმუნეობის მიმართ არაწმიდა და ბოროტგანზრახული მიზნები ჰქონდა.
ე) დიაკვანი ვალერი წერს: "ანგარიში ეპისკოპოს ნიკოლას საქმეზე 1924 წელს გაქცეულმღვდლიანელ მ.ი. ჩუხლონცევის მიერ ჩატარებული სულიერი გამოკვლევის შესახებ, რომელიც მას დაევალა "სტაროდუბის პოსადების, კლინცის, ნოვოზიბკოვის, კლიმოვოს, ლუჟკის, ვორონოკის, ვეტკის, კიევის, ოდესისა და რუსეთის სხვა ადგილების" გაქცეულმღვდლიანელთა თემებისგან, რომელშიც თავად გაქცეულმღვდლიანელები მიუკერძოებლად მოწმობენ, რომ ეპისკოპოს ნიკოლას მსახურება ძველმორწმუნეებთან გადასვლამდე ნამდვილად აეკრძალა".
სანამ აკრძალვის შესახებ მოწმობას განვიხილავდეთ, რამდენიმე სიტყვა ვთქვათ თავად მოწმეზე. მაშ, ვინ არის ეს სრულიად რუსეთის ელჩი, მ. ი. ჩუხლონცევი? სიმართლე რომ ვთქვათ, ამ პიროვნებაზე სათქმელი არაფერია... ეს ადამიანი, რომელიც "მორიდებით" საკუთარ თავს უწოდებს: "მრავალცოდვილს, სოფლისგან უკანასკნელს, ციმბირის რამდენიმე თემის წარმომადგენელს, ქრისტიან-ძველმორწმუნე მწიგნობარსა და მწერალს, ჩვენი უფლის იესუ ქრისტეს მორჩილ მონას, სულიერი გამოკვლევის მოშურნეს მ. ი. ჩუხლონცევს", სინამდვილეში ოფიციალურად არასოდეს ყოფილა არც ერთი თემის წარმომადგენელი, არასოდეს ყოფილა არცერთი ყრილობისა თუ კრების მონაწილე, უფრო მეტიც, არავინ თვლიდა მას მწიგნობრად და როგორც ამდაგვარი უცნობია; ხოლო მისი სამწერლობო ნაშრომებიდან ცნობილია მხოლოდ კანონიკური თვალსაზრისით გაუნათლებელი ანგარიში მის მიერ ჩატარებულ გამოძიებაზე არქიეპისკოპოს ნიკოლას წინააღმდეგ. სწორედ ის ანგარიში, რომელიც დიაკვანმა ტიმოთემ გამოაქვეყნა. რატომ ვამბობთ გაუნათლებელს? განვმარტავთ...
საქმე იმაშია, რომ ჩუხლონცევის მთავარი ბრალდება არქიეპისკოპოს ნიკოლას მიმართ არის მისი მონაწილეობა 1923 წლის განმაახლებლურ კრებაზე, სადაც რეფორმირებულ იქნა მთელი რიგი მსოფლიო საეკლესიო კანონები. ამის გამო ჩუხლონცევი ცდილობს მეუფეს მრავალი კანონიკური წესი შეუსაბამოს, როგორც წმიდა გადმოცემის დამრღვევს. მაგრამ ამ "უზომო მოშურნეს", როგორც ჩანს, დაავიწყდა, რომ მაშინ არქიეპისკოპოსი ნიკოლა (პოზდნევი) არ იყო ძველმართლმადიდებელი ქრისტიანი, არამედ ეკუთვნოდა მეორე კატეგორიის მწვალებლობას, რომელიც შემდგომ შეინანა, ანათემას გადასცა და რომლის დატოვების შემდეგ მირონცხების საიდუმლოთი შეუერთდა ეკლესიას. ჩუხლონცევი კი მას ისე ასამართლებს, თითქოსდა მეუფე მაშინ მართლმადიდებელი მღვდელმთავარი ყოფილიყო, რაც, უდავოდ, მცდარია.
შემდგომ ჩუხლონცევი სრულიად მზაკვრულად ამტკიცებს: "პატრიარქმა ტიხონმა სარწმუნოებრივ საქმეებში ცდომილებათა გამო ზოგიერთ წარჩინებულს აკრძალვა დაადო, ხოლო ეკლესიის დიდ მოძღვართა და წმიდა მამათა სიტყვისამებრ, ანათემისა და წყევლისაგან კურთხევა არ მომდინარეობს". მეუფის მიმართ აუხსნელი სიძულვილი აიძულებს ჩუხლონცევს, სასურველი სინამდვილედ გაასაღოს; ის არქიეპისკოპოს ნიკოლაზე ავრცელებს ტიხონის აკრძალვას, რომელიც იმჟამად მხოლოდ განმაახლებლობის ლიდერებზე იყო დადებული. თუმცა ჩუხლონცევს მშვენივრად ესმის, რომ მეუფე ნიკოლა ტიხონს არ აუკრძალავს, რის გამოც ასე ბუნდოვნად წერს ამ აკრძალვაზე, სახელების მითითების გარეშე: "ზოგიერთ წარჩინებულს". ამის შემდეგ, ჩუხლონცევი, საკუთარ ფანტაზიებიდან გამომდინარე, თხრობას სხვადასხვაგვარი კანონებით კმაზავს და ცდილობს შეურაცხყოს როგორც მეუფე, ასევე ისინი, ვინც ის მიიღო და ყველა, ვისაც მან ძველმართლმადიდებლობაში ხელი დაასხა.
რა არის ეს, თუ არა გაუნათლებლობა? განზრახული ვერაგობა? არ ვიცით. მის სინდისს ღმერთი განიკითხავს.
საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ ჩუხლონცევი, რა დროსაც მეუფე ნიკოლას განმაახლებლურ სინოდთან შეთქმულებაში ადანაშაულებს, ამავდროულად თავადვე მოწმობს, რომ მან ვერ მოიპოვა იმ ხელწერილის ასლი, რომელიც მეუფემ თითქოსდა სინოდს მისცა. უფრო მეტიც, მას იგი ნანახიც კი არ ჰქონდა, საიდანაც გამომდინარეობს, რომ თავად ჩუხლონცევს ხელთ არ ჰქონდა არქიეპისკოპოსის "ბრალეულობის" უმთავრესი დასაბუთება. ხომ არავისთვის არის საიდუმლო, რომ სინოდს არანაირად გაუჭირდებოდა ნებისმიერი ისტორიის გამოგონება ან სახელმწიფო პოლიტიკურ სამმართველოსთან ერთად ნებისმიერი პროვოკაციის მოწყობა. ამდენად, ის ქაღალდების გროვა, რომელიც სინოდში ჩუხლონცევს ხელზე გადასცეს, აბსოლუტურად არაფრის მომასწავებელია, რადგან არ არსებობს არანაირი მტკიცებულება იმისა, რომ მეუფე ნიკოლას ყურის კიდით მაინც სმენოდა ის, რაც მასზე სინოდის წევრებმა დაწერეს და ჩუხლონცევს უამბეს. თავად მეუფემ კი დაამოწმა, რომ ძველმართლმადიდებელ ეკლესიასთან შეერთების შემდეგ სინოდთან არანაირი ურთიერთობა არ ჰქონია (იხ. არქიეპისკოპოს ნიკოლას მოწოდება, რომელიც ქვემოთ, "გულწრფელობის" თავშია მოთავსებული).
ჩუხლონცევი თავის გამოკვლევას შემდეგი სიტყვებით ასრულებს: "ვაძლევ რჩევას ქრისტესმიერ ყველა ძმასა და დას, რომლებმაც ახალი ეპისკოპოსობა არქიეპისკოპოს ნიკოლას სახით მიიღეს, მალევე გონს მოეგონ". ჰოდა, ჩვენმა ქრისტიანებმაც ისმინეს ეს რჩევას, გონიერებას მოუხმეს და მეუფე ნიკოლასთან ერთობაში შეუშფოთებლად დარჩნენ, ხოლო მიხეილ ივანეს ძე ჩუხლონცევი და მისი თანამოაზრე ოპოზიციონერები მიუკერძოებელმა დრომ შთანთქა ისე, რომ კვალიც კი არ დატოვა ადამიანთა მეხსიერებაში.
ვ) დიაკვანი ვალერი წერს: "გაქცეულმღვდლიანელი მღვდლის მოწმობა, რომელიც სთხოვს მეუფე ფილარეტს, შეაერთოს ის ქრისტეს ეკლესიასთან, რადგან გაქცეულმღვდლიანელთა მიერ ახლადმიღებული ეპისკოპოსი ნიკოლა კვლავ განმაახლებლად რჩება - სიტყვით ის თავს ძველმორწმუნეს უწოდებს, მაგრამ ძველმორწმუნეობრივ დადგენილებებს ყოველ ხელსაყრელ შემთხვევაში ეწინააღმდეგება და განმაახლებლურ იდეებს ატარებს".
მღვდელ ვასილი პეტროვის მოწმობა მეუფე ნიკოლას წინააღმდეგ სრულიად უსაფუძვლოა; მეუფე ფილარეტისადმი მიმართვაში მას არ დაუმოწმებია არცერთი მაგალითი იმ "განმაახლებლური იდეებისა", რომლებსაც, მისივე მტკიცებით, არქიეპისკოპოსი ნიკოლა "ატარებდა". ის, რომ მეუფის შეურაცხყოფას ცდილობს, გაკვირვებას არ იწვევს, რადგან ეს სრულად სჩვევიათ რენეგატებს. მამა ვასილი არასოდეს ყოფილა პრინციპების კაცი; ბელოკრინიციელი ეპისკოპოსისთვის მიმართვამდე, ბუკვალურად ერთი თვით ადრე, ის იმყოფებოდა ხვალინსკში ძველმართლმადიდებლური ეკლესიის კრებაზე, სადაც სიტყვაც კი არ დასცდენია იმაზე, რომ არქიეპისკოპოსის ქცევა მას არ აკმაყოფილებდა. ხოლო იმის შესახებ, რომ ის არაკეთილსინდისიერი ადამიანია, თავად ბელოკრინიციელმა ძმებმა დაგვიმოწმეს.
მამა ტიმოთეს ამავე პუბლიკაციაში, "საქმის..." მეორე ფურცელზე, მოთავსებულია ბელოკრინიცელთა იერარქიის არქიეპისკოპოსის მელეტის (კარტუშინი) წერილი ეპისკოპოს ფილარეტისადმი, რომელიც დათარიღებულია 1925 წლის 12 დეკემბრით, და რომელშიც, კერძოდ, ნათქვამია:
"გუშინ პირადად იყო ვიღაც გაქცეულმღვდლიანელი მღვდელი ვასილი პეტროვი, რომელიც მსახურობდა ქალაქ ცარიცინში და ჩვენი მშობლიური მხარის საზღვრებში, ახლა კი თქვენთან, ჩისტოპოლში გთავაზობთ თავის სამსახურს; ეს მისი სამშობლოა და მას სურს ჩისტოპოლის მახლობლად შექმნას სამრევლო გაქცეულმღვდლიანელთა მრევლისა და ჩვენი მრევლისგან; ის სრულიად მარტოხელა კაცია. ახლა კი ჯერჯერობით ატამანსკის მოლოდის ხუტორში წავიდა, მაგრამ ჯერჯერობით იქ გაქცეულმღვდლიანელად დარჩება".
საინტერესო კაცია ეს მამა ვასილი პეტროვი - შეიცნო ჭეშმარიტება, მაგრამ ჯერჯერობით არ შეუერთდება მას! და რა ფასი აქვს არქიეპისკოპოს მელეტის ამ თავისებურ შენიშვნას მის შესახებ: "ახლა თავის სამსახურს გთავაზობთ"? ხსნას კი არ ეძებს, არამედ "თავის სამსახურს გთავაზობს", აი მისი მონდომება და აი მისი კეთილსინდისიერება...
მოკლედ, ესეც დიაკვან ვალერი ტიმოთეევის მთელი საინფორმაციო "ბომბი". თუმცა, კარგი მოკავშირეები კი შეურჩევია: მთვრალები, ავანტიურისტები, პროვოკატორები, ერეტიკოსები! რჩება მხოლოდ იმედი, რომ მამა ტიმოთე ამ კომპანიას ენდო არა ხასიათთა მსგავსების, არამედ გულუბრყვილობის გამო; თუმცა, ეს მისი პირადი საქმეა.
თავისი "ძლევამოსილი" მასალა მამა ტიმოთემ ძალზედ ნათელი ფრაზით შეაჯამა: "საერთო ჯამში, დოკუმენტთა კომპლექსი სრულ სურათს გვაძლევს იმისა, თუ რა გზით და რა მიზეზებით გადავიდა "გაქცეულებთან" განმაახლებელი ეპისკოპოსი ნიკოლა; მათი შესწავლის შემდეგ კი ყოველ ქრისტიანს შეუძლია თავად გამოიტანოს დასკვნა "გაქცეულმღვდლიანთა იერარქიის" ფესვისა და საფუძვლის შესახებ".
ვერაფერს იტყვი, დიაკვანი მართალია, ნამდვილად, ყოველ ქრისტიანს შეუძლია დასკვნის გამოტანა... თავის დროზე ეს დასკვნა დიაკვან ვალერის წინაპრებმაც გამოიტანეს. განიხილეს რა აღნიშნული დოკუმენტები, მათ უარყვეს მათი ნამდვილობა და კანონიერად ცნეს მეუფე ნიკოლას ძველმართლმადიდებელ ეკლესიასთან შემოერთება, ჩვენს ქრისტიანთა მიმართ კი ძალაში დატოვეს მანამდე არსებული მიღების წეს-განგება - აღსარება (5).
_____________________
5. საინტერესოა, რომ ამ ფაქტის დამადასტურებელი მონაცემები მოთავსებულია იმ პუბლიკაციაში, რომელიც თავად მამა ტიმოფეევმა მოამზადა. დოკუმენტს ეწოდება "ამონაწერი წინასაკრებო თათბირის დადგენილებიდან..." და "საქმეში" ის მე-22 ფურცელზეა მოთავსებული. ჩვენ მხოლოდ ის გვიკვირს, როგორ გამოეპარა ეს ფაქტი მამა დიაკვანს...
_____________________
მწვალებელთა მიღების ეს წეს-განგება, რომელიც დღემდე მოქმედებს, საუკეთესო მტკიცებულებაა იმისა, რომ არქიეპისკოპოსი ნიკოლა, მისი ბელოკრინიციელი თანამედროვეების აზრით, აკრძალული არ ყოფილა, არამედ უფლებამოსილი იყო აღესრულებინა ყველა საეკლესიო საიდუმლო, რომლებიც ბელოკრინიციელთა თანხმობაში ყოველგვარი გამეორების გარეშე ყოველთვის მიიღებოდა და მიიღება. და ეს სრულიად ბუნებრივია, რამეთუ იმ დროის ადამიანები ამ საკითხზე უფრო სრულყოფილ ინფორმაციასა და უფრო მეტ გონიერებას ფლობდნენ, ვიდრე დიაკვანი ვალერი ტიმოთეევი, რომელსაც, როგორც ჩანს, დაავიწყდა, რომ თანამედროვე ბელოკრინიცის იერარქია თავის წიაღში შეიცავს არაერთ სასულიერო პირს, რომლებსაც არქიეპისკოპოს ნიკოლასთან (პოზდნევთან) უშუალო კავშირი გააჩნიათ.
აქედან გამომდინარეობს დასკვნა: თუ დიაკვანი ვალერისთვის არქიეპისკოპოსი ნიკოლა უკანონოა, მაშინ უკანონონი უნდა იყვნენ ეს სასულიერო პირებიც, რომლებმაც თავიანთი ხელდასხმა მეუფე ნიკოლას მეშვეობით მიიღეს, და უკანონოა ბელოკრინიცის იერარქიის საერთოდ ყველა სასულიერო პირი, რომლებსაც ამ მღვდელმსახურებთან არაერთხელ უმსახურიათ. ჰო, მაგრამ რა ვუყოთ ყოფილ ძველმართლმადიდებელ ერისკაცებს, რომლებსაც ამ 80 წლის განმავლობაში ბელოკრინიცის იერარქია იღებდა?! თუ მამა ვალერის აზრს გავყვებით, ისინი ყველანი მოუნათლავები და ჯვარდაუწერელნი არიან, მაშინ, როდესაც ზოგიერთი მათგანი უკვე სასულიერო ხარისხშია... ჰოდა, როგორც ჩანს, მამა ვალერი ვერ ხედავს, რომ ცდილობს გადაჭრას ის ტოტი, რომელზეც თვითონ ზის. ამიტომაც, მისი მცდელობა, ჩრდილი მიაყენოს მეუფე ნიკოლას, უფრო მეტად სასაცილოდ გამოიყურება, ვიდრე თავხედურად.
გაგრძელება იქნება.